52 χρόνια από την Ιδρυτική Διακήρυξη
3 Σεπτεμβρίου 2026, συμπληρώνονται 52 χρόνια από την ημέρα που ο Ανδρέας Παπανδρέου παρουσίασε την Ιδρυτική Διακήρυξη του Πανελλήνιου Σοσιαλιστικού Κινήματος. Ήταν 3 Σεπτεμβρίου 1974, λίγες μόλις εβδομάδες μετά την τουρκική εισβολή στην Κύπρο και την εθνική τραγωδία που είχε προκαλέσει η δικτατορία.
Η Ελλάδα έβγαινε τότε από επτά χρόνια δικτατορίας, τραυματισμένη, ανασφαλής και βαθιά προβληματισμένη για την εθνική της πορεία. Μέσα σε αυτό το κλίμα εμφανίστηκε ένα νέο πολιτικό κίνημα που δεν περιορίστηκε στην κοινωνική και οικονομική του πρόταση. Έθεσε ως θεμελιώδεις αρχές την Εθνική Ανεξαρτησία, τη Λαϊκή Κυριαρχία, την Κοινωνική Απελευθέρωση και τη Δημοκρατία.
Ιδιαίτερη θέση στη Διακήρυξη κατείχε το Κυπριακό. Η εθνική ανεξαρτησία δεν παρουσιαζόταν ως σύνθημα του παρελθόντος, αλλά ως βασική προϋπόθεση για την πολιτική και κοινωνική χειραφέτηση του ελληνικού λαού. Το ΠΑΣΟΚ του 1974 ήταν, πριν απ’ όλα, κίνημα: λαϊκό, ριζοσπαστικό και έντονα πατριωτικό. Μιλούσε για την Ελλάδα, για την ανεξαρτησία της, για την Κύπρο, για τον λαό και για την ανάγκη ο πολίτης να αποκτήσει ουσιαστικό ρόλο στη διαμόρφωση της πολιτικής.
Ίσως αυτό να εξηγεί, σε σημαντικό βαθμό, γιατί μπόρεσε να εκφράσει τόσο μεγάλο μέρος της ελληνικής κοινωνίας.
Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη διαφορά με τη σημερινή πραγματικότητα.
Ο Έλληνας πολίτης εμφανίζεται σήμερα όλο και περισσότερο αποστασιοποιημένος από τα πολιτικά κόμματα. Δυσκολεύεται να πειστεί ότι διαθέτουν το όραμα, το σχέδιο και κυρίως την αποτελεσματικότητα που απαιτεί η εποχή. Η κρίση, επομένως, δεν είναι μόνο κρίση των κομμάτων. Είναι κρίση πολιτικής εκπροσώπησης.
Το πρόβλημα αφορά συνολικά το πολιτικό σύστημα. Αλλά για το σημερινό ΠΑΣΟΚ υπάρχει ένας πρόσθετος λόγος προβληματισμού: το κόμμα που γεννήθηκε το 1974 ως ένα λαϊκό, ριζοσπαστικό και πατριωτικό κίνημα δεν διαθέτει σήμερα την ίδια πολιτική ακτινοβολία, την ίδια λαϊκή απήχηση και την ίδια ικανότητα να εκφράσει ένα μεγάλο κοινωνικό ρεύμα.
Δεν πρόκειται για νοσταλγία ενός παρελθόντος που είχε ασφαλώς και τις δικές του αντιφάσεις και υπερβολές. Πρόκειται για ένα απλούστερο ερώτημα:
Πού βρίσκεται σήμερα το μεγάλο πολιτικό όραμα για την Ελλάδα; Πού βρίσκεται η εθνική στρατηγική; Πού βρίσκεται η κοινωνική δικαιοσύνη; Πού βρίσκεται η πραγματική συμμετοχή του πολίτη; Και, κυρίως, πού βρίσκεται εκείνη η πολιτική δύναμη που θα μπορέσει να πείσει την κοινωνία ότι δεν ζητά απλώς την ψήφο της, αλλά θέλει να την κινητοποιήσει και να την καταστήσει συμμέτοχο στην πορεία της χώρας;
Η 3η Σεπτέμβρη του 1974 δεν είναι, επομένως, μόνο μια επέτειος του ΠΑΣΟΚ. Είναι μια αφορμή να συγκρίνουμε δύο εποχές.
Τότε, ένα νέο κίνημα ζητούσε από τον λαό να περάσει από την παθητική αναμονή στην ενεργό παρουσία. Σήμερα, ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας μοιάζει να βρίσκεται ξανά σε αναμονή — όχι επειδή αδιαφορεί για την Ελλάδα, αλλά επειδή δυσκολεύεται να βρει εκείνον που θα μιλήσει πειστικά στην καρδιά, στη λογική και στην αγωνία της.
Ίσως, τελικά, το πραγματικό μήνυμα της 3ης Σεπτέμβρη να μην είναι να επιστρέψουμε στο ΠΑΣΟΚ του 1974.
Είναι να ξαναβρούμε την πολιτική που κάνει τον πολίτη να πιστεύει ότι η Ελλάδα μπορεί να αλλάξει.
Αυτό, σήμερα, είναι ίσως το μεγάλο ζητούμενο.
Δρ. Γαβριήλ Μανωλάτος
Καθηγητής Διεθνούς Οικονομίας και Ανάπτυξη;
Εστάλη στην ΟΔΥΣΣΕΙΑ, 2/9/2026 #ODUSSEIA #ODYSSEIA