Ο τουρκικός ζυγός στη Μεγαλόνησο μετρούσε τα μέσα του 19ου αι. ήδη δύο αιώνες με παράλληλες εξεγέρσεις των σκλαβωμένων Κρητών. Στις 30 Μαρτίου 1856, η Συνθήκη των Παρισίων υποχρέωσε τον Σουλτάνο να εφαρμόσει το Χάττι Χουμαγιούν, το οποίο εγγυόταν την αστική και θρησκευτική ισότητα σε χριστιανούς και μουσουλμάνους. Οι οθωμανικές αρχές στην Κρήτη ήταν απρόθυμες να εφαρμόσουν οποιαδήποτε μεταρρύθμιση προκαλώντας την δυσαρέσκεια των ντόπιων. Τελικά αυτοκρατορικό διάταγμα στις 7 Ιουλίου 1858 τους εξασφάλιζε προνόμια σε θρησκευτικά, δικαστικά και οικονομικά ζητήματα.
Πρώτη αιτία εξέγερσης ήταν η παραβίαση του Χάττι Χουμαγιούν. Μια δεύτερη αιτία ήταν η παρέμβαση του Ισμαήλ Πασά σε μια εσωτερική διαμάχη για την οργάνωση των κρητικών μοναστηριών ο οποίος έφτασε να φυλακίσει τα μέλη της επιτροπής που πήγαν στην Κωνσταντινούπολη για να ενημερώσουν τον Πατριάρχη. Η αντίδραση αυτή του Ισμαήλ Πασά προκάλεσε βίαιες αντιδράσεις από τον χριστιανικό πληθυσμό της Κρήτης.
Πολλοί Κρήτες επαναστάτες άρχισαν να συγκεντρώνονται στο Αρκάδι. Ο Ισμαήλ ζήτησε από τον ηγούμενο Γαβριήλ Μαρινάκη να διώξει την Επαναστατική Επιτροπή από το μοναστήρι με την απειλή ότι θα καταστραφεί. Ο Ηγούμενος της Μονής Γαβριήλ Μαρινάκης δεν ήθελε να την εγκαταλείψει.
Από τη νίκη των στρατευμάτων του Μουσταφά Πασά στα μέσα Οκτωβρίου στους Βαφές, η πλειοψηφία του τουρκικού στρατού ήταν εγκατεστημένη στον Αποκόρωνα και ήταν ιδιαίτερα συγκεντρωμένη στα φρούρια γύρω από τον κόλπο της Σούδας. Το μοναστήρι αρνήθηκε να παραδοθεί και έτσι ο Μουσταφά Πασάς βάδισε με τα στρατεύματά του στο Αρκάδι και τους διέταξε να παραδοθούν. Η απάντηση ήταν αρνητική. Στο μοναστήρι υπήρχαν 964 ψυχές, 325 άνδρες και οι υπόλοιποι γυναικόπαιδα, ενώ μόνο οι 259 ήταν οπλισμένοι.
Η επίθεση ξεκίνησε από τους Οθωμανούς. Πρωταρχικός τους στόχος ήταν η κύρια πόρτα της μονής στη δυτική όψη. Η μάχη κράτησε όλη μέρα και απέβη άκαρπη για τους Οθωμανούς οι οποίοι ενίσχυσαν την επίθεσή τους με δυο βαριά κανόνια από το Ρέθυμνο. Βλέποντας τα αυτά οι Κρήτες αποφάσισαν να ζητήσουν βοήθεια στέλνοντας δυο συμπατριώτες τους. Αυτοί, μεταμφιέστηκαν σε Τούρκους, διέσχισαν τους Οθωμανούς πολιορκητές κι όταν επέστρεψαν το βράδυ δυστυχώς ανήγγειλαν πως ήταν αδύνατο να φθάσουν ενισχύσεις γιατί οι Οθωμανοί είχαν αποκλείσει όλους τους δρόμους πρόσβασης.
Η μάχη άρχισε ξανά το βράδυ της 9ης Νοεμβρίου. Τα κανόνια κατέστρεψαν τις πόρτες και οι Τούρκοι μπήκαν στο κτίριο, όπου υπέστησαν σοβαρότερες απώλειες. Την ίδια ώρα, οι Κρήτες τελείωσαν από πυρομαχικά και πολλοί από αυτούς αναγκάστηκαν να πολεμήσουν μόνο με ξιφολόγχες ή άλλα αιχμηρά αντικείμενα.
Τα γυναικόπαιδα μέσα στο μοναστήρι κρύβονταν στην πυριτιδαποθήκη. Οι τελευταίοι Κρήτες αγωνιστές τελικά ηττήθηκαν και κρύφτηκαν μέσα στο μοναστήρι. Τριάντα έξι αντάρτες βρήκαν καταφύγιο στην τραπεζαρία, κοντά στα πυρομαχικά. Ανακαλύφθηκαν από τους Οθωμανούς και σφαγιάστηκαν. Εξαντλημένοι και με βέβαιη την αιχμαλωσία και όλα τα συνακόλουθα, ο Κωνσταντίνος Γιαμπουδάκης κλείστηκε μαζί με άλλους πολεμιστές και γυναικόπαιδα στην πυριτιδαποθήκη. Όταν οι Τούρκοι έφτασαν στην πόρτα της πυριτιδαποθήκης, ο Γιαμπουδάκης έβαλε φωτιά στα βαρέλια με την πυρίτιδα και η έκρηξη που ακολούθησε είχε ως αποτέλεσμα πολλούς θανάτους Τούρκων.
Από τα 964 άτομα που ήταν παρόντα στην έναρξη της επίθεσης, 846 σκοτώθηκαν στη μάχη ή τη στιγμή της έκρηξης. 114 άνδρες και γυναίκες συνελήφθησαν, αλλά τρεις ή τέσσερις κατάφεραν να διαφύγουν, μεταξύ των οποίων και ένας από τους αγγελιοφόρους που είχε πάει για ενίσχυση. Ανάμεσα στα θύματα ήταν και ο ηγούμενος Γαβριήλ.
Οι απώλειες των Τούρκων υπολογίστηκαν σε 1500. Τα λείψανα πολλών Κρητικών Χριστιανών συγκεντρώθηκαν και τοποθετήθηκαν στον ανεμόμυλο, ο οποίος μετατράπηκε σε λειψανοθήκη προς τιμήν των υπερασπιστών του Αρκαδίου. Ανάμεσα στα οθωμανικά στρατεύματα, μια ομάδα Κόπτων Αιγυπτίων βρέθηκε στους λόφους έξω από το μοναστήρι. Αυτοί οι Χριστιανοί είχαν αρνηθεί να σκοτώσουν άλλους Χριστιανούς. Εκτελέστηκαν από τα οθωμανικά στρατεύματα και οι θήκες των πυρομαχικών τους αφέθηκαν πίσω τους. 114 επιζώντες αιχμαλωτίστηκαν και μεταφέρθηκαν στο Ρέθυμνο όπου υπέστησαν πολυάριθμες ταπεινώσεις. Τα γυναικόπαιδα κρατήθηκαν για μια εβδομάδα στην εκκλησία των Εισοδίων της Θεοτόκου. Οι άνδρες φυλακίστηκαν για ένα χρόνο σε δύσκολες συνθήκες. Το ρωσικό προξενείο χρειάστηκε να επέμβει για να απαιτήσει από τον Μουσταφά Πασά να τηρήσει σεβασμό προς τους κρατούμενους.
Οι Οθωμανοί θεώρησαν μεγάλη νίκη να πάρουν το Αρκάδι και το πανηγύρισαν με πυρά κανονιού. Ωστόσο, τα γεγονότα στο Αρκάδι ξεσήκωσαν τα φιλελληνικά αισθήματα της Ευρώπης, αλλάζοντας τη νοοτροπία και την τακτική των ευρωπαϊκών δυνάμεων απέναντι στο Κρητικό ζήτημα. Η τραγωδία του Αρκαδίου έστρεψε την παγκόσμια κοινή γνώμη για τη σύγκρουση. Το γεγονός θύμιζε την τρίτη Πολιορκία του Μεσολογγίου και οι πολυάριθμοι φιλέλληνες του κόσμου τάχθηκαν υπέρ της Κρήτης.
Με πληροφορίες από την Ιστορία του Παπαρρηγόπουλου
ΟΔΥΣΣΕΙΑ, 9/11/2026 #ODUSSEIA #ODYSSEIA, Μαγδαληνή Ντούκα Μοντεσάντου