Μέσα σε λίγες ώρες οργανωμένες τουρκικές ομάδες λεηλάτησαν σπίτια, επιχειρήσεις, εκκλησίες και σχολεία. Από περίπου 120.000 Ρωμιούς το 1955, στην Κωνσταντινούπολη έχουν απομείνει σήμερα περίπου 2.000.
Σαν σήμερα, 6 Σεπτεμβρίου 1955. Μία ακόμη μαύρη σελίδα στην ιστορία του Ελληνισμού γράφεται στην Κωνσταντινούπολη. Μία νύχτα οργανωμένης βίας, λεηλασίας και τρόμου που έμεινε στην Ιστορία ως «Σεπτεμβριανά» και αποτέλεσε την αρχή του τέλους για μία ελληνική παρουσία αιώνων στην Πόλη.
Δεν επρόκειτο για μια αυθόρμητη έκρηξη οργής. Οργανωμένες ομάδες στράφηκαν συστηματικά εναντίον των Ρωμιών, καταστρέφοντας κατοικίες, καταστήματα, εκκλησίες, σχολεία, κοιμητήρια και κοινοτικά ιδρύματα. Μαρτυρίες και ιστορικά αρχεία περιγράφουν τον ρόλο του τουρκικού κράτους και του παρακράτους στην προετοιμασία του πογκρόμ.
Η προβοκάτσια της Θεσσαλονίκης
Το πρόσχημα είχε ήδη κατασκευαστεί.
Μία μικρή έκρηξη σημειώθηκε στο Τουρκικό Προξενείο στη Θεσσαλονίκη, στο συγκρότημα όπου βρίσκεται το σπίτι στο οποίο γεννήθηκε ο Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ. Η είδηση διογκώθηκε και παρουσιάστηκε στην Τουρκία ως ελληνική επίθεση.
Αργότερα αποδείχθηκε ότι ο εκρηκτικός μηχανισμός είχε τοποθετηθεί από Τούρκο που συνδεόταν με το προξενείο. Η κατασκευασμένη είδηση χρησιμοποιήθηκε ως πυροκροτητής για όσα ακολούθησαν.
Και το απόγευμα της 6ης Σεπτεμβρίου άρχισε η κόλαση.
Μέσα σε λίγες ώρες κατέστρεψαν μια ολόκληρη ζωή
Οι αριθμοί διαφέρουν ελαφρά ανάλογα με την καταγραφή, αλλά αποτυπώνουν το μέγεθος της καταστροφής.
Σύμφωνα με στοιχεία που παρουσιάζει το Αρχείο της ΕΡΤ, περίπου 4.214 ελληνικές κατοικίες, 1.004 επιχειρήσεις, 73 εκκλησίες, δύο μοναστήρια και 26 ελληνικά σχολεία υπέστησαν ζημιές ή καταστράφηκαν.
Άλλες ιστορικές καταγραφές ανεβάζουν τον αριθμό των κατεστραμμένων ελληνικών επιχειρήσεων σε αρκετές χιλιάδες.
Δεν έσπαγαν απλώς βιτρίνες.
Λεηλατούσαν περιουσίες. Βεβήλωναν εκκλησίες. Κατέστρεφαν εικόνες και ιερά κειμήλια. Έσπαγαν τάφους στα ελληνικά νεκροταφεία. Εισέβαλλαν σε σπίτια. Ξυλοκοπούσαν ανθρώπους.
Υπήρξαν βιασμοί, βαρείς τραυματισμοί και δολοφονίες. Το Αρχείο της ΕΡΤ αναφέρει 10 νεκρούς Έλληνες, ενώ οι ακριβείς αριθμοί των θυμάτων διαφέρουν μεταξύ των ιστορικών πηγών.
Περίπου 100.000 άνθρωποι συμμετείχαν, σύμφωνα με το ιστορικό αφιέρωμα της ΕΡΤ, στις καταστροφές που εξαπλώθηκαν στις ελληνικές συνοικίες και στις περιοχές όπου υπήρχαν ελληνικές επιχειρήσεις.
Από 120.000 Ρωμιούς σε περίπου 2.000
Αυτός είναι ίσως ο αριθμός που λέει περισσότερα από όλους τους άλλους.
Το 1955 η ελληνική κοινότητα της Κωνσταντινούπολης αριθμούσε περίπου 120.000 ανθρώπους.
Σήμερα υπολογίζεται ότι έχουν απομείνει περίπου 2.000 Ρωμιοί.
Τα Σεπτεμβριανά δεν εξαφάνισαν μέσα σε μία νύχτα τον Ελληνισμό της Πόλης. Του κατάφεραν όμως ένα συντριπτικό πλήγμα.
Ο φόβος, η οικονομική καταστροφή και η ανασφάλεια ανάγκασαν χιλιάδες ανθρώπους να αναζητήσουν τη ζωή τους αλλού.
Και ακολούθησε το επόμενο μεγάλο χτύπημα: οι απελάσεις του 1964, που επιτάχυναν δραματικά την έξοδο των Ελλήνων από την Κωνσταντινούπολη.
Μία κοινότητα που για αιώνες αποτελούσε αναπόσπαστο κομμάτι της οικονομικής, κοινωνικής, εκπαιδευτικής και πολιτιστικής ζωής της Πόλης συρρικνώθηκε μέσα σε λίγες δεκαετίες σε ένα μικρό κλάσμα του παλιού της μεγέθους.
Το Φανάρι όμως παραμένει εκεί
Και όμως, ο Ελληνισμός της Κωνσταντινούπολης δεν έσβησε.
Στην καρδιά του βρίσκεται το Οικουμενικό Πατριαρχείο στο Φανάρι, η ιστορική έδρα της Ορθοδοξίας και ένας θεσμός με παγκόσμια ακτινοβολία.
Γύρω από το Πατριαρχείο εξακολουθεί να υπάρχει ένα μικρό αλλά ζωντανό δίκτυο της Ρωμιοσύνης.
Το Ζωγράφειο Λύκειο.
Το Ζάππειο.
Η Μεγάλη του Γένους Σχολή, ένα από τα σημαντικότερα σύμβολα της ελληνικής παιδείας στην Κωνσταντινούπολη.
Τα Βαλουκλί, με τα ιστορικά φιλανθρωπικά ιδρύματα και το γηροκομείο.
Οι ρωμαίικες κοινότητες και τα ευαγή ιδρύματα.
Και βεβαίως ο πυλώνας της παγκόσμιας ορθοδοξίας. Η Αγία Σοφία. Και οι ορθόδοξες εκκλησίες, πολλές από τις οποίες εξακολουθούν να λειτουργούν ακόμη κι όταν το ποίμνιό τους έχει περιοριστεί δραματικά. Λαμπρό παράδειγμα η Ζωοδόχο Πηγή
Είναι τα τελευταία μεγάλα προπύργια μιας παρουσίας που δεν μετριέται μόνο με τον σημερινό αριθμό των κατοίκων της.
Η Πόλη δεν ήταν ποτέ απλώς ένας τόπος κατοικίας για τους Έλληνες. Ήταν κομμάτι της ιστορίας τους.
Τα Σεπτεμβριανά της 6ης και 7ης Σεπτεμβρίου 1955 υπήρξαν μία ακόμη κτηνωδία εις βάρος του Ελληνισμού της Κωνσταντινούπολης.
Και η μεγαλύτερη ιστορική αλήθεια βρίσκεται ίσως σε δύο αριθμούς:
120.000 τότε. Περίπου 2.000 σήμερα.
Ανάμεσα σε αυτούς τους δύο αριθμούς βρίσκεται η ιστορία ενός ξεριζωμού.
Αλλά και μιας Ρωμιοσύνης που, παρά τα πάντα, εξακολουθεί να ανάβει τα καντήλια της, να λειτουργεί τις εκκλησίες της, να κρατά ανοικτά τα σχολεία και τα ιδρύματά της και να υπενθυμίζει καθημερινά ότι ο Ελληνισμός της Κωνσταντινούπολης συρρικνώθηκε δραματικά, αλλά δεν εξαφανίστηκε.
Τέρενς Κουΐκ – HuffPost
ΟΔΥΣΣΕΙΑ, 6/9/2026 #ODUSSEIA #ODYSSEIA