Σε μία προσπάθεια να αντιμετωπιστούν οι συνέπειες της κλιματικής κρίσης, πολλές χώρες προχωρούν στη μαζική κατεδάφιση εκατοντάδων φραγμάτων. Ο λόγος είναι απλός: το υψηλό κόστος συντήρησης και οι κίνδυνοι ασφαλείας αυτών των παρωχημένων υποδομών έχουν ξεπεράσει προ πολλού τα όποια οικονομικά οφέλη προσφέρουν σήμερα.
Η επιχείρηση απομάκρυνσης φραγμάτων
Ωθούμενο από αυστηρότερη νομοθεσία, αλλά και την επιτακτική ανάγκη να αναζωογονηθούν τα οικοσυστήματα των ποταμών που καταρρέουν, ένα παγκόσμιο κίνημα αποκατάστασης των ποταμών έχει πάρει μεγάλες διαστάσεις σε Ευρώπη, ΗΠΑ και Κίνα.
Ενδεικτικά, στις ΗΠΑ, όπου υπάρχουν πάνω από 550.000 φράγματα και 300.000 οδικά τεχνικά έργα, εκτιμάται ότι το 70% των φραγμάτων έχει ξεπεράσει τον προβλεπόμενο χρόνο ζωής του. Σύμφωνα με στοιχεία της μη κερδοσκοπικής οργάνωσης American Rivers, πέρυσι αποξηλώθηκαν 100 φράγματα στη χώρα. Αντίστοιχα, στην Κίνα, οι προσπάθειες διατήρησης του περιβάλλοντος οδήγησαν τα τελευταία χρόνια στην απομάκρυνση εκατοντάδων φραγμάτων κατά μήκος του ποταμού Γιανγκτσέ.
Σύμφωνα με την πρόσφατη ετήσια έκθεση τους «Dam Removal Europe» —του συνασπισμού έξι οργανώσεων που εργάζονται για τη διασύνδεση των ποταμών— το 2025 καταγράφηκε αριθμός-ρεκόρ: 603 φράγματα και άλλα τεχνητά εμπόδια καταστράφηκαν σε 21 χώρες. Πρόκειται για τον υψηλότερο αριθμό που έχει καταγραφεί ποτέ, ξεπερνώντας το προηγούμενο ρεκόρ του 2024 κατά 11%.
Όπως αναφέρει ο Guardian, το 2025 η Ισλανδία και η Βόρεια Μακεδονία προχώρησαν για πρώτη φορά στην κατεδάφιση φραγμάτων, με τη Σουηδία να το έχει κάνει 173 φορές, ακολουθούμενη από τη Φινλανδία με 143 και την Ισπανία με 109, ενώ το Ηνωμένο Βασίλειο έχει απομακρύνει συνολικά 35 φράγματα.
Οι παρεμβάσεις αυτές επέτρεψαν την απελευθέρωση περισσότερων από 3.740 χιλιομέτρων ποτάμιας ροής, συμβάλλοντας στον στόχο της Ε.Ε. να αποκαταστήσει 25.000 χιλιόμετρα ποταμών με ελεύθερη ροή έως το 2030. Η σημασία αυτής της κίνησης επιβεβαιώνεται από την έρευνα που διεξήγε το Dam Removal Europe που κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι κατασκευές αυτέςδεν επιτελούν πλέον τον αρχικό τους σκοπό και η απομάκρυνσή τους είναι ευκολότερη και οικονομικά συμφέρουσα
«Αυτό που θεωρούνταν πρόοδος, πλέον αντιμετωπίζεται ως περιβαλλοντική “βόμβα”»
Όπως επισημαίνει το ερευνητικό πρόγραμμα AMBER, που πραγματοποίησε μια από τις πληρέστερες καταγραφές για την ποτάμια συνδεσιμότητα στην Ευρώπη, υπάρχουν περίπου 1,2 εκατομμύρια εμπόδια –φράγματα, αναχώματα, οχετοί και θυροφράγματα– που δημιουργούν εμπόδια τα ευρωπαϊκά ποτάμια. Πολλά από αυτά χτίστηκαν πριν από δεκαετίες για υδροηλεκτρική ενέργεια, ναυσιπλοΐα ή γεωργικούς σκοπούς, όμως σήμερα χιλιάδες εξ αυτών είναι πλέον έχουν απεμπολήσει τη χρησιμότητά τους.
«Αυτό που κάποτε θεωρούνταν πρόοδος, πλέον αντιμετωπίζεται ως περιβαλλοντική “βόμβα”», εξηγούν οι ειδικοί. Σε μια εποχή ακραίων κλιματικών φαινομένων, η επανεκτίμηση του τρόπου λειτουργίας των ποταμών είναι κρίσιμη.
Το νομοθετικό πλαίσιο της ΕΕ
Η νομοθεσία της Ε.Ε., γνωστή ως Nature Restoration Regulation, είναι ιδιαίτερα φιλόδοξη. Επιδιώκει την αποκατάσταση των περιβαλλοντικών προβλημάτων που προκαλούν τα φράγματα, εξισορροπώντας τις ανάγκες για βιώσιμη διαχείριση των υδάτων και παραγωγή ενέργειας. Η πρόκληση είναι τεράστια, καθώς απαιτεί τον συντονισμό δεκάδων κρατών με διαφορετικές αρχές, γλώσσες και προτεραιότητες, την ώρα που πολλές χώρες αναζητούν τρόπους να ενισχύσουν την υδροηλεκτρική τους δυναμικότητα.
Η πρόοδος είναι αισθητή. Το 2024, τη χρονιά που τέθηκε σε ισχύ ο νόμος, απομακρύνθηκαν πάνω από 500 εμπόδια, ενώ το 2025 ακολούθησαν άλλα 600. Ακόμα και χώρες όπως η Ισλανδία και η Βόρεια Μακεδονία προχώρησαν στις πρώτες τους κατεδαφίσεις. «Ζούμε μια μοναδική στιγμή στην ιστορία», δηλώνει ο Κάρλος Γκαρσία ντε Λεάνιθ, οικολόγος ποταμών στο Πανεπιστήμιο του Βίγκο και του Σουόνσι. «Πλέον έχουμε μια ξεκάθαρη εντολή και συγκεκριμένους στόχους».
Θετική αποτίμηση
Τα φράγματα αλλάζουν τη φυσική ροή του νερού, εμποδίζουν τη μετακίνηση των ψαριών και δημιουργούν λιμνάζοντα ύδατα που ρυπαίνονται εύκολα. «Τα ποτάμια με ελεύθερη ροή είναι γεμάτα ζωή», λέει ο οικολόγος Χέρμαν Γουάνινγκεν. «Όταν χτίζεις φράγματα, το ποτάμι αργοπεθαίνει».
Η διαδικασία απομάκρυνσης δεν είναι εύκολη υπόθεση – απαιτεί χρόνια μελετών, μηχανικών παρεμβάσεων και διαπραγματεύσεων. Ωστόσο, τα αποτελέσματα που έχουν καταγραφεί σε ορισμένες χώρες χρίζουν μνείας.
Στον ποταμό Hiitolanjoki στη Φινλανδία, η απομάκρυνση τριών υδροηλεκτρικών φραγμάτων άνοιξε ξανά τις διαδρομές αναπαραγωγής για τον απειλούμενο σολομό, ο οποίος επέστρεψε μέσα στην πρώτη κιόλας σεζόν, ενώ η απομάκρυνση των φραγμάτων Vezins και La Roche-Qui-Boit στη Γαλλία στον ποταμό Sélune αποκατέστησε σχεδόν 90 χιλιόμετρα ελεύθερης ροής.
«Έχουμε πάνω από ένα εκατομμύριο εμπόδια στην Ευρώπη», σημειώνει η ειδικός της WWF, Αλεσάντρα Ορτιγκάρα. «Το να αφαιρούμε μερικές εκατοντάδες τον χρόνο είναι η αρχή, αλλά δεν αρκεί. Το ζητούμενο είναι να αποκαταστήσουμε ολόκληρα τμήματα ποταμών και λεκάνες απορροής».
Κλείνοντας, η Ορτιγκάρα προσφέρει μια ποιητική περιγραφή της αλλαγής που συντελείται: «Όταν ένα ποτάμι είναι ζωντανό, έχει τον δικό του ήχο. Ακούς το νερό να κυλά ανάμεσα στα βράχια, βλέπεις τη βλάστηση να αναπτύσσεται γύρω του. Είναι η ροή της ίδιας της ζωής». Και σε όλη την Ευρώπη, αυτός ο ήχος αρχίζει σιγά-σιγά να επιστρέφει.
Με πληροφορίες από Guardian, CNN και National Geographic
ΟΔΥΣΣΕΙΑ, 31/5/2026 #ODUSSEIA #ODYSSEIA