Η νέα ανάλυση της διαΝΕΟσις αποτυπώνει και χαρτογραφεί τις σημαντικές προκλήσεις που αντιμετωπίζει ο ελληνικός Αγροτικός Τομέας σήμερα.
&
H διαΝΕΟσις στο Delphi Economic Forum
Την Τετάρτη 22/4 συζητήσαμε για τη στέγαση και το Δημογραφικό, και την Πέμπτη 23/4 για την Τεχνητή Νοημοσύνη.
Στη σκιά μιας πυκνής επικαιρότητας, η διαΝΕΟσις επανέρχεται σε έναν από τους βασικότερους πυλώνες της κοινωνικής και οικονομικής ζωής της χώρας: τον Αγροτικό Τομέα.
Η νέα ανάλυση του οργανισμού, την οποία υπογράφουν η Διευθύντρια Ερευνών, Δρ. Φαίη Μακαντάση, και ο Senior Research Analyst, Ηλίας Βαλεντής, χαρτογραφεί τις προκλήσεις σήμερα –άλλες μακροχρόνιες και άλλες συγκυριακές–, οι οποίες περιορίζουν την παραγωγικότητα, καθιστούν τα τοπικά προϊόντα λιγότερο ανταγωνιστικά και βάζουν εμπόδια στη μακροπρόθεσμη προσαρμογή του σε μεγάλες προκλήσεις, όπως το Δημογραφικό και η κλιματική αλλαγή. Καταλήγοντας, η ανάλυση υπογραμμίζει την ανάγκη δημιουργίας ενός Εθνικού Σχεδίου για την Αγροτική Ανάπτυξη.
Ο ελληνικός Αγροτικός Τομέας σήμερα
• 15,7 δισ. ευρώ ήταν η συνολική αξία της ελληνικής αγροτικής παραγωγής το 2024.
• 450 χιλ. άτομα σε όρους ισοδύναμης απασχόλησης, εργάζονται στην αγροτική παραγωγή, δηλαδή 10,5% της συνολικής απασχόλησης.
• Το 15% του συνόλου της αξίας των προϊόντων κατευθύνεται στις εξαγωγές:
o Οι εξαγωγές αγαθών και υπηρεσιών του Τομέα αυξήθηκαν κατά 8,1% από το 2019 έως το 2024.
o Από το 2012 και μετά, οι ελληνικές εξαγωγές αγροτικών ειδών ξεπερνούν σταθερά τις αντίστοιχες εισαγωγές.
Χαμηλή παραγωγικότητα
Ο ελληνικός αγροτικός τομέας δυσκολεύεται όλο και πιο πολύ να μετατρέψει την εργασία, τη γη και τους άλλους πόρους που διατίθενται σε νέα αξία:
Παρότι σε ονομαστικούς όρους η αξία της αγροτικής παραγωγής αυξάνεται, σε πραγματικούς όρους μειώνεται. Αντίστοιχη είναι και η εικόνα σε όρους Ακαθάριστης Προστιθέμενης Αξίας (ΑΠΑ): Από το 1995 έως το 2024, η πραγματική ΑΠΑ μειώνεται, κατά μέσο όρο, κατά 1% τον χρόνο.
Η σχέση μεταξύ απασχόλησης και ΑΠΑ είναι εμφανώς δυσανάλογη: 3,5 φορές μεγαλύτερο μερίδιο απασχόλησης στον Αγροτικό Τομέα από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο παράγει μόνο 2,8 φορές μεγαλύτερο μερίδιο ΑΠΑ.
Τα 6 επίμονα προβλήματα του Αγροτικού Τομέα
Η ανάλυση της διαΝΕΟσις ξεχωρίζει 6 σημαντικούς παράγοντες που εγκλωβίζουν τον ΑΤ σε «χαμηλές πτήσεις».
1. Μικρές και κατακερματισμένες εκμεταλλεύσεις
H αγροτική γη στην Ελλάδα μοιράζεται σε πολλές μικρές μονάδες. Οι μεγαλύτερες εκμεταλλεύσεις είναι σπάνιες, με αποτέλεσμα λιγότερες επενδύσεις, υψηλότερο κόστος και μικρότερη αξιοποίηση σύγχρονων πρακτικών (π.χ. στην παραγωγή ή στο μάρκετινγκ) που δημιουργούν επιπλέον αξία:
• Την 4η μικρότερη μέση χρησιμοποιούμενη έκταση ανά αγροτική εκμετάλλευση κατέχει η Ελλάδα μεταξύ των χωρών της ΕΕ, μετά τη Μάλτα, την Κύπρο και τη Ρουμανία.
• 7 στις 10 εκμεταλλεύσεις λειτουργούν σε πολύ περιορισμένη κλίμακα, έως 50 στρέμματα, κάτι που δεν βοηθά την ανάπτυξη σύγχρονης παραγωγής για πολλά αγροτικά προϊόντα.
• Μόνο το 3% των ελληνικών αγροτικών εκμεταλλεύσεων ξεπερνάει τα 300 στρέμματα (μ.ό. ΕΕ: 11%).
2. Μεγάλη ηλικία των αγροτών
Το δημογραφικό πρόβλημα είναι ιδιαίτερα έντονο στον Αγροτικό Τομέα. Η μεγάλη ηλικία των αγροτών δεν επηρεάζει μόνο το ποια ή ποιος δουλεύει αλλά και τον τρόπο λήψης αποφάσεων, επενδύσεων και αξιοποίησης της νέας τεχνολογίας.
• Από 30% το 2008 σε 20% το 2020 μειώθηκαν ο νέοι εργαζόμενοι (έως 39 ετών), ενώ αυξήθηκε το μερίδιο των 55+ ετών (από 33% σε 38%, αντίστοιχα).
• Την 7η θέση στην ΕΕ κατέχει η Ελλάδα στο μερίδιο διαχειριστών εκμεταλλεύσεων 65+ ετών και την 3η στον αντίστοιχο δείκτη για τους διαχειριστές 55+ ετών.
• Περισσότερους από 200 χιλιάδες αγρότες ηλικίας 65+ ετών πρέπει να αναπληρώσει η χώρα τα επόμενα χρόνια (με βάση τα στοιχεία του 2023).
Παράγοντες που αποτρέπουν τους νεότερους Έλληνες να γίνουν αγρότες ή κτηνοτρόφοι:
• Οι εγγενείς δυσκολίες των επαγγελμάτων του αγροτικού τομέα: ζωή και εργασία στην ύπαιθρο υπό ιδιαίτερες συνθήκες.
• Η έλλειψη αξιοκρατίας, ισονομίας και διαφάνειας – που αναδεικνύεται σήμερα και από το σκάνδαλο ΟΠΕΚΕΠΕ.
• Το υψηλό «κόστος εισόδου»: Προκειμένου κάποιος να μπει στο επάγγελμα, ειδικά ως διαχειριστής, χρειάζεται γη, φυτικό ή ζωικό κεφάλαιο, καθώς και εξοπλισμό – δηλαδή, πρέπει να πληρώσει ένα σημαντικό κόστος ή να κληρονομήσει κάποια από τα παραπάνω.
• Η αβεβαιότητα που συνοδεύει την αγροτική παραγωγή: καιρικές συνθήκες, φυσικές καταστροφές και ασθένειες είναι ανεξέλεγκτοι παράγοντες και το σύστημα γεωργικών ασφαλίσεων στη χώρα είναι ιδιαίτερα αδύναμο.
3. Ελλιπής εκπαίδευση
Πολλοί δείκτες μαρτυρούν ότι οι Έλληνες αγρότες είναι από τους λιγότερο εκπαιδευμένους στην ΕΕ:
• 0,7% των διαχειριστών αγροτικής γης έχει πλήρη αγροτική κατάρτιση.
• 4,9% έχουν κάποια βασική κατάρτιση στην αγροτική παραγωγή.
• 94,4% δεν έχουν καμία σχετική εκπαίδευση και στηρίζονται μόνο στην πρακτική εμπειρία.
Μόνο 1,3% της ενεργής ελληνικής αγροτικής γης χρησιμοποιούν διαχειριστές με πλήρη αγροτική κατάρτιση και 8,9% όσοι διαθέτουν έστω βασική κατάρτιση.
4. Λίγες επενδύσεις
Η μεγάλη οικονομική κρίση της δεκαετίας του 2010 περιόρισε σχεδόν όλες τις δαπάνες στη χώρα, με τις επενδύσεις να πλήττονται περισσότερο. Ο Αγροτικός Τομέας δεν έμεινε έξω από αυτή την πορεία:
• Μετά το ιστορικό υψηλό του 2008, οι επενδύσεις κατέγραψαν και εκεί μεγάλη μείωση.
• Παρόλο που οι επενδύσεις ανά στρέμμα είναι υψηλότερες από τον μ.ό. της ΕΕ, οι πολλές μικρές εκμεταλλεύσεις αυξάνουν «τεχνητά» τις ανάγκες για εξοπλισμό. Πολλοί μικροί παραγωγοί διαθέτουν τα χρήματά τους για ξεχωριστά μηχανήματα (φθηνά, και συχνά μεταχειρισμένα), αντί για φυτικό ή ζωικό κεφάλαιο ή για πιο σύγχρονα (και πιο ακριβά) μηχανήματα.
• Το πρόβλημα θα μπορούσε να αμβλυνθεί αν ο Αγροτικός Τομέας οργανωνόταν πιο συστηματικά σε συλλογικά σχήματα (συνεταιρισμούς, ομάδες παραγωγών και διάφορες μορφές συνεργασίας). Όμως, μόνο περίπου το 1/5 της παραγωγής φτάνει στην Ελλάδα η συμμετοχή σε συνεταιρισμούς (στην ΕΕ το ποσοστό αυτό είναι διπλάσιο).
5. Αύξηση του κόστους παραγωγής
Η άνοδος του κόστους παραγωγής, ειδικά μετά τις απανωτές κρίσεις των τελευταίων ετών, αποτελεί ένα από τα πιο πιεστικά προβλήματα του ελληνικού Αγροτικού Τομέα. Η ανάλυση δεν παραλείπει να αναφέρει πιθανές επιπτώσεις του πρόσφατου πολέμου στο Ιράν στο κόστος της αγροτικής παραγωγής.
6. Κλιματική αλλαγή και διαχείριση του νερού
Οι επιπτώσεις της κλιματική αλλαγής στον ελληνικό Αγροτικό Τομέα θα γίνουν ακόμη πιο εμφανείς τα επόμενα χρόνια. Η γεωργία και η κτηνοτροφία θα χρειαστούν σημαντικές προσαρμογές.
• Αναμένονται λιγότερες βροχοπτώσεις, πιο συχνές ξηρασίες και πολύ περισσότερες ημέρες με ακραία υψηλές θερμοκρασίες. Η γεωργία εξαρτάται άμεσα από το νερό, το έδαφος και το κλίμα.
• Ορισμένες περιοχές θα δεχτούν ακόμη μεγαλύτερο φορτίο π.χ. η Θεσσαλία και η Κεντρική Μακεδονία αντιμετωπίζουν αυξημένο κίνδυνο καταστροφών από ακραία καιρικά φαινόμενα (όπως η κακοκαιρία Daniel).
• 80%-85% του συνολικού νερού στη χώρα καταναλώνει η γεωργία. Δεδομένου ότι πολλές περιοχές αντιμετωπίζουν ήδη σοβαρά προβλήματα επάρκειας, η ορθολογική χρήση των υδάτων και μια πολύ καλύτερη οργάνωση της άρδευσης, π.χ. μέσω καλύτερων οργανισμών εγγείων βελτιώσεων, έχουν προτεραιότητα.
• Η κλιματική αλλαγή δημιουργεί κινδύνους και για προϊόντα με ιδιαίτερη σημασία για την ελληνική οικονομία, τη διατροφή και τις εξαγωγές, όπως η ελιά και τα σιτηρά.
«Η κλιματική αλλαγή καθιστά σαφές το ότι οι αποφάσεις που δεν λαμβάνονται σήμερα θα είναι πολύ ακριβότερες αύριο. Οι διεθνείς γεωπολιτικές αναταραχές και η αστάθεια στις τιμές ενέργειας, λιπασμάτων και τροφίμων καταδεικνύουν ότι η ανθεκτικότητα δεν είναι πλέον αφηρημένη έννοια, αλλά όρος οικονομικής και εθνικής ασφάλειας. Και η έως τώρα μόνιμη πολιτική αναβλητικότητα έχει περιορίσει δραστικά τα διαθέσιμα χρονικά περιθώρια για περαιτέρω καθυστερήσεις».
Πρόταση για ένα Εθνικό Σχέδιο για την Αγροτική Ανάπτυξη
Η ανάλυση υπογραμμίζει την αναγκαιότητα ενός Εθνικού Σχεδίου για την Αγροτική Ανάπτυξη, το οποίο:
• θα λαμβάνει υπόψη τις μεγάλες σύγχρονες προκλήσεις, αλλά και το πώς αυτές συνδέονται μεταξύ τους,
• θα ενσωματώνει βραχυπρόθεσμες, μεσοπρόθεσμες και μακροπρόθεσμες δράσεις για τη διαχείριση των προαναφερόμενων προβλημάτων,
• και θα λαμβάνει υπόψη τις προτεραιότητες της ευρωπαϊκής Κοινής Αγροτικής Πολιτικής και θα τις εξειδικεύει στο ελληνικό πλαίσιο.
Διαβάστε ολόκληρη την ανάλυση (PDF)
Η διαΝΕΟσις, για δέκατη συνεχή χρονιά, στήριξε ως programming partner το Οικονομικό Φόρουμ των Δελφών, το οποίο πραγματοποιήθηκε από την Τετάρτη 22 Απριλίου έως το Σάββατο 25 Απριλίου 2026.
Στο πλαίσιο αυτό, ο οργανισμός διοργάνωσε δύο συζητήσεις, ενώ συμμετείχε σε δύο ακόμα.
ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ
1_ Η πρώτη συζήτηση πραγματοποιήθηκε την Τετάρτη 22 Απριλίου, στις 18:20, στο ξενοδοχείο Αμαλία Δελφών, στην αίθουσα «Ianthi Hall», και είχε τίτλο «Η νέα κοινωνική εξίσωση: Οικονομικά προσιτή στέγη και δημογραφική πρόκληση στην Ελλάδα». Αφορμή για τη συγκεκριμένη συζήτηση αποτέλεσαν τα ευρήματα της πρόσφατης έρευνας της διαΝΕΟσις για τη στέγαση στην Ελλάδα, το ερευνητικό υλικό γύρω από το Δημογραφικό και η επικείμενη δημοσίευση νέας σχετικής μελέτης. Μπορείτε να δείτε το βίντεο της συζήτησης εδώ.
Στη συζήτηση, την οποία συντόνισε ο Διευθυντής Περιεχομένου της διαΝΕΟσις, Ηλίας Νικολαΐδης, συμμετείχαν οι:
• Κωνσταντίνος Γλούμης-Ατσαλάκης, Γενικός Γραμματέας Δημογραφικής και Στεγαστικής Πολιτικής
• Θωμάς Μαλούτας, Ομότιμος Καθηγητής στο Τμήμα Γεωγραφίας του Χαροκόπειου Πανεπιστημίου
• Δήμητρα Σιατίτσα, Διδάκτορας του Τομέα Πολεοδομίας και Χωροταξίας, Σχολή Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ
• Αλεξάνδρα Τραγάκη, Καθηγήτρια Οικονομικής Δημογραφίας στο Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο
🎥 Παρακολουθήστε τη συζήτηση για τη στέγαση και το Δημογραφικό.
Τη συζήτηση άνοιξε ο Θωμάς Μαλούτας, ο οποίος μίλησε για το ζήτημα της στέγασης και τους λόγους που οδήγησαν την Ελλάδα σε στεγαστική κρίση. Επίσης, σχολίασε ότι «είναι δύσκολο να λυθεί το θέμα σε μια μη ρυθμισμένη αγορά. Χρειάζονται πολλές ρυθμίσεις μέσα στην αγορά για να υπάρξει κάποια διέξοδος».
Η Αλεξάνδρα Τραγάκη επικεντρώθηκε στους δημογραφικούς παράγοντες που σχετίζονται με το στεγαστικό ζήτημα, ενώ τόνισε τη σημασία της σύνδεσης της μακροζωίας με τις στεγαστικές πολιτικές. Συνοψίζοντας είπε ότι η κατάσταση πλέον «είναι μια διαρκής προσαρμογή σε νέα δεδομένα και αυτό δεν το έχουμε συνειδητοποιήσει».
Στη συνέχεια, η Δήμητρα Σιατίτσα μίλησε για την περιφερειακή και τοπική διάσταση της στεγαστικής κρίσης και χαρακτήρισε ως κρίσιμο ζητούμε την αποκέντρωση της στεγαστικής πολιτικής. Αναφέρθηκε στην ανάγκη για συνεργατικές και όχι ανταγωνιστικές πολιτικές, καθώς και την ενίσχυση του ρόλου της τοπικής αυτοδιοίκησης για κοινωνική στέγαση.
Τέλος, ο Κωνσταντίνος Γλούμης-Ατσαλάκης αναφέρθηκε στα βασικά ζητήματα προς συζήτηση για την κατάσταση στην Ελλάδα στην στέγαση. Μίλησε για την εθνική στρατηγική για τη στέγαση, η οποία έχει συνδυαστεί με το Δημογραφικό, η οποία συμπεριλαμβάνει όλους τους φορείς, πέραν από το Υπουργείο, που χρειάζεται να ενεργοποιηθούν. Τέλος, περιέγραψε τον τρόπο υλοποίησης και τους στόχους των «πάνω από 45 προγραμμάτων που έχουν στεγαστικό χαρακτήρα».
2_ Την Πέμπτη 23 Απριλίου, στις 18:30, και πάλι στο ξενοδοχείο Αμαλία Δελφών, στην αίθουσα «Ianthi Hall», πραγματοποιήθηκε η δεύτερη συζήτηση που διοργάνωσε η διαΝΕΟσις, με τίτλο «Οι πολλές πτυχές της Τεχνητής Νοημοσύνης: Ευκαιρίες, αδυναμίες και το μέλλον του ανθρώπου». Αφορμή για τη συζήτηση αυτή αποτέλεσε η σειρά ερευνών και δράσεων του οργανισμού με θέμα την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI) και την επίδρασή της σε διαφορετικές και κρίσιμες πτυχές της ζωής στην Ελλάδα και στον κόσμο. Μπορείτε να δείτε το βίντεο της συζήτησης εδώ.
Στη συζήτηση, την οποία συντόνισε η Διευθύντρια Ερευνών της διαΝΕΟσις, Φαίη Μακαντάση, συμμετείχαν οι:
• Δανάη Δεληγεώργη, Ψυχοπαιδαγωγός
• Νίκος Ερηνάκης, Επίκ. Καθηγητής Πολιτικής & Κοινωνικής Φιλοσοφίας και Φιλοσοφίας του Πολιτισμού Π.Κ., Επιστημονικός Διευθυντής ΕΝΑ
• Παναγιώτης Περάκης, π. Πρόεδρος του ευρωπαϊκού φορέα των δικηγόρων (CCBE), Πρόεδρος του Παρατηρητηρίου Δικαιοσύνης
• Κωνσταντίνος Πουλιάκας, Ειδικός σε Δεξιότητες και Αγορές Εργασίας, Cedefop
• Διομήδης Σπινέλλης, Καθηγητής στο Τμήμα Διοικητικής Επιστήμης και Τεχνολογίας του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών και στο Τμήμα Τεχνολογίας Λογισμικού του Πολυτεχνείου του Delft
Ο Κωνσταντίνος Πουλιάκας, μίλησε για τις αλλαγές που φέρνει η AI στην αγορά εργασίας, δημιουργώντας μεγάλη μετεξέλιξη εντός διαφόρων επαγγελμάτων, ευνοώντας κυρίως τα άτομα με υψηλά προσόντα και υψηλή εξειδίκευση. Επίσης, υπογράμμισε την ανάγκη για πολιτικές ενίσχυσης παραγωγικότητας, έρευνας και καινοτομίας, ρύθμισης της αγοράς, και εκπαίδευσης δεξιοτήτων και κατάρτισης.
Ο Διομήδης Σπινέλλης εστίασε στον τρόπο που η ΤΝ επηρεάζει την εκπαίδευση. Αναφέρθηκε στην ανάγκη εκπαίδευσης του φοιτητικού πληθυσμού, η οποία θα εστιάζει στις γνώσεις και τις δεξιότητες έναντι των παραδοτέων. Επεσήμανε ότι «δεν απαγορεύουμε την AI, αλλά δίνουμε στις φοιτήτριες και στους φοιτητές μας τις δεξιότητες για να τη χρησιμοποιήσουν». Πρότεινε επίσης αλλαγές στον τρόπο εξέτασης των μαθημάτων, διαφάνεια στη χρήση της AI και αύξηση των μαθησιακών απαιτήσεων.
Για τα ζητήματα ηθικής που τίθενται μέσα από τη χρήση AI, μίλησε ο Νίκος Ερηνάκης, τονίζοντας την ανάγκη σύνδεσης αξιών και ιδεών και την ανάπτυξη ενός κοινού αξιακού συστήματος και του κριτικού, δημιουργικού διαλόγου. Έθεσε ερωτήματα για τη σχέση μας με την ψηφιακότητα και την AI και τελικά «τι θα θέλαμε να γίνει αυτό που έχουμε δημιουργήσει ώστε να υπηρετήσει εμάς στον μετασχηματισμό μας από αυτό που είμαστε σε αυτό που θέλουμε να γίνουμε;»
Ο Παναγιώτης Περάκης αναφέρθηκε στον τρόπο που θα επηρεάσει η AI τη δικαιοσύνη σχολιάζοντας ότι «η ΤΝ μπορεί να κάνει τη δικαιοσύνη καλύτερη, γρηγορότερη, δικαιότερη, αποτελεσματικότερη με πάρα πολλούς τρόπους». Ωστόσο, επεσήμανε τους κινδύνους προκαταλήψεων και λαθών, επισημαίνοντας ότι ακόμη και μικρά σφάλματα στο δικαστικό πεδίο είναι κρίσιμα, καθώς μπορεί να έχουν σοβαρές συνέπειες για τις ζωές των ανθρώπων.
Τέλος, η Δανάη Δεληγεώργη τόνισε ότι ο βασικός κίνδυνος για τα παιδιά δεν είναι η AI, αλλά η απουσία ουσιαστικής ανθρώπινης σχέσης. Υπογράμμισε τον ρόλο των γονέων, των εκπαιδευτικών και της πολιτείας στην καλλιέργεια δεξιοτήτων, σκέψης και υγιούς ανάπτυξης. Τέλος, συμπλήρωσε ότι ο ρόλος των ενηλίκων είναι να δώσουν στα παιδιά «κάτι πιο σημαντικό και διαχρονικό. Τις απαραίτητες δεξιότητες να σχετίζονται υγιώς, να σέβονται βαθυστόχαστα και να περιμένουν με αξιοπρέπεια».
Εστάλη στην ΟΔΥΣΣΕΙΑ, 28/4/2026 #ODUSSEIA #ODYSSEIA