Το 2026 αναδεικνύεται ως έτος-καμπή για το πολιτικό σύστημα, τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς .
Βιώνουμε μια γενικευμένη, δυστοπική συγκυρία σε παγκόσμιο επίπεδο. Πολιτικές συγκρούσεις, οικονομική ανασφάλεια, κοινωνική αποξένωση και κρίση εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς συνθέτουν ένα περιβάλλον όπου η μεταπολεμική ασφάλεια του κράτους δικαίου έχει διαρραγεί. Οι όροι άσκησης πολιτικής εξουσίας έχουν αντικατασταθεί απο την επιβολή του δίκαιου του ισχυρού . Η φιλελεύθερη, αντιπροσωπευτική και συμπεριληπτική δημοκρατία, όπως δομήθηκε μετά το 1945, υφίσταται σήμερα σοβαρές πιέσεις.
Οι κυβερνήσεις, οι περισσότερες συντηρητικές, καλούνται να διαχειριστούν πολλαπλές κρίσεις —γεωπολιτικές ,οικονομικές, κοινωνικές και θεσμικές— χρησιμοποιώντας ολοένα και περισσότερο αυταρχικές και αντιδημοκρατικές μεθόδους. Οι αριστερές και προοδευτικές δυνάμεις της αντιπολίτευσης βρίσκονται αντιμέτωπες με μια βαθιά και πολυεπίπεδη κρίση κατακερματισμού.
Η πολιτική αυτή δυστοπία δεν είναι πρόσκαιρη. Αντιθέτως, αποτελεί έκφραση μιας βαθύτερης συστημικής αποδιάρθρωσης των δημοκρατικών θεσμών και της δημοκρατικής λειτουργίας που προκύπτει απο την συγκέντρωση τεράστιας οικονομικής και τεχνολογικής ισχύος σε λίγους παγκόσμιους επιχειρηματικούς κολοσσούς. στο πλαίσιο ενός διεθνούς καπιταλιστικού συστήματος που παραμένει αρρύθμιστο και ανεξέλεγκτο.
Μεταξύ 37 εκατ επιχειρήσεων παγκοσμίως , 147 διεθνείς κολοσσοί ελέγχουν το 40% του ιδιωτικού παγκόσμιου πλούτου και τις ροές χρηματοδότησης. Σε βασικούς κλάδους ιδίως στους τομείς της ψηφιακής τεχνολογίας, της ενέργειας, των χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών, της φαρμακοβιομηχανίας, της πολεμικής βιομηχανίας, 3-5 κολοσοί δεσπόζουν στην αγορά, πότε ανταγωνιζόμενοι ο ένας τον άλλο και πότε συνεργαζόμενοι ως ολιγοπωλιακό καρτέλ. Δεν υπόκεινται σε ρυθμιστικό πλαίσιο και δεν συμμετέχουν στους Οργανισμούς του ΟΗΕ που παραμένουν διακρατικοί. Η σύγχρονη «ψηφιακή δημοκρατία» όπως προάγεται απο τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αντιμάχεται τη συλλογική δράση , καλλιεργεί την ανευθυνότητα και την πόλωση ενώ συχνά υποκαθιστά τη θεσμική πολιτική διαδικασία με μηχανισμούς χειραγώγησης της πληροφόρησης και της κοινής γνώμης.
Η συγκέντρωση ισχύος σε λίγους παγκόσμιους οικονομικούς και ψηφιακούς κολοσσούς έχει μεταβάλει δραστικά την ισορροπία μεταξύ δημόσιας και ιδιωτικής εξουσίας.
Η ισχύς αυτή δεν είναι απλώς οικονομική. Μέσω μηχανισμών lobbying, επιρροής στη νομοθετική διαδικασία και ελέγχου της πληροφορίας, οι ισχυροί αυτοί δρώντες επηρεάζουν άμεσα τις δημόσιες πολιτικές και τη συμπεριφορά των πολιτών. Το αποτέλεσμα είναι η σταδιακή υπονόμευση του εθνικού κράτους ως φορέα προάσπισης του δημοσίου συμφέροντος και η ενίσχυση εξωθεσμικών μορφών εξουσίας. Όπως εύστοχα έχει επισημανθεί, πρόκειται για μια μορφή «αποικιοποίησης» των κοινωνικών σχέσεων από τα συστήματα ισχύος.
Οι συνέπειες αυτής της μετάλλαξης αλλά και χειραγώγησης είναι πολυδιάστατες. Παρατηρείται εντεινόμενη αναδιανομή εισοδήματος και πλούτου υπέρ των λίγων, επιδείνωση των συνθηκών διαβίωσης για μεγάλα τμήματα του πληθυσμού, καθώς και περιορισμένη πρόσβαση σε βασικά κοινωνικά αγαθά όπως η στέγη, η υγεία και η παιδεία. Η βαθιά κρίση εμπιστοσύνης προς το πολιτικό σύστημα, η ενίσχυση της ιδιώτευσης και η απομάκρυνση των πολιτών από τη συλλογική δράση είναι αποτέλεσμα των εξελίξεων αυτών και κυρίως της γενικευμένης αβεβαιότητας και υποβάθμισης των όρων αξιοπρεπούς διαβίωσης για τους πολλούς.
Η κρίση αφορά όλο το πολιτικό σύστημα . Η φαινομενική κυριαρχία ενός πολιτικού πόλου λόγω κυβερνητικής εξουσίας συγκαλύπτει τις εσωτερικές αντιφάσεις , τις δομικές αδυναμίες του ίδιου του συστήματος, και την απουσία ενός προγραμματικού πλαισίου ικανού να προάγει και να διαφυλάξει βασικά ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα των πολιτών. .
Για τον χώρο της αριστεράς και ευρύτερα των προοδευτικών δυνάμεων, η κρίση είναι στρατηγική, προγραμματική αλλά και βαθιά κρίση αξιοπιστίας. Οι πολίτες αντιμετωπίζουν με δυσπιστία τις εξαγγελίες, θεωρώντας ότι υπάρχει απόσταση μεταξύ λόγων και πράξεων και αδυναμία εφαρμογής μέτρων μπροστά στη δύναμη των ισχυρών εξωθεσμικών παραγόντων .
Ως εκ τούτου, το κεντρικό ζητούμενο δεν είναι απλώς η διατύπωση ενός νέου πολιτικού σχεδίου, αλλά η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης στην ικανότητα των πολιτικών δυνάμεων , ιδιαίτερα των προοδευτικών και αριστερών να δράσουν προς όφελος του «κοινός καλού».
Η μέχρι σήμερα αδυναμία συγκρότησης ενός ενιαίου, πειστικού προοδευτικού πόλου οφείλεται κατα κύριο λόγο στην έλλειψη ξεκάθαρων μεσοπρόθεσμων στόχων και εφαρμόσιμης στρατηγικής σε αντιστοιχία με τις σημερινές κοινωνικές ανάγκες , μπροστά στην επικράτηση των ισχυρών, στις επικρατούσες συνθήκες και στις νέες προκλήσεις,
Η διέξοδος δεν μπορεί να προκύψει ούτε αποκλειστικά «από τα πάνω» ούτε αποκλειστικά «από τα κάτω». Απαιτείται μια συμμετοχική διαδικασία ανασυγκρότησης στην οποία ο προγραμματικός λόγος θα αποτελεί τη συγκολλητική ουσία, θα προσφέρει ελπίδα και διέξοδο, θα είναι εφαρμόσιμος , θα κινητοποιεί ευρύτερες κοινωνικές δυνάμεις και έμπειρα στελέχη που διαθέτουν κύρος και αξιοπιστία.
Τα συμπεράσματα της Διημερίδας με τίτλο « Προοδευτική Ελάδα 2030+ : Μετασχηματισμός με όραμα, δικαιοσύνη και αποτελεσματικότητα» που διοργάνωσαν πρόσφατα τρία φορείς της προοδευτικής παράταξης ( Ινστιτούτο Ερευνών και Πολιτκής Στρατηγικής -ΙΝΕΡΠΟΣΤ , Ινστιτούτο Εναλλακτικών Ιδεών και Πολιτικών -ΕΝΑ και Πρωτοβουλία για το Πρόγραμμα Προοδευτικής Εναλλακτικής Διακυβέρνησης ) αποτελούν μια σημαντική συμβολή προς αυτή την κατεύθυνση .
Τρεις βασικές τομές αναδείχθηκαν ως κρίσιμες για την υπέρβαση του σημερινού αδιεξόδου. Πρώτον, η ανάδειξη μιας μεσοροπρόθεσμης εναλλακτικής προοδευτικής στρατηγικής για βελτίωση της εθνικής, κοινωνικής και ανθρώπινης ασφάλειας , εξασφάλιση βιώσιμης ανάπτυξης και εγγύηση αξιοπρεπών συνθηκών διαβίωσης για τους πολλούς και όχι για τους λίγους .
Δεύτερον, η μετάβαση από γενικόλογες εξαγγελίες σε συγκεκριμένες, μετρήσιμες και δεσμευτικές πολιτικές και εκπόνηση επιχειρησιακών σχεδίων σε εθνικό και περιφερειακό επίπεδο με έμφαση στην αποτελεσματική αυτοδιοίκηση, την αποκέντρωση, την υλοποίηση στοχευμένων επενδύσεων και την προαγωγή νέων μορφών κοινωνικής και παραγωγικής οργάνωσης.
Τρίτον, η ενίσχυση της ασφάλειας δικαίου και της διοικητικής αποτελεσματικότητας, μέσω της απλοποίησης του ρυθμιστικού πλαισίου, της ενίσχυσης της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης και της εμπέδωσης της διαφάνειας και της λογοδοσίας.
Η υπέρβαση της σημερινής δυστοπίας και του κατακερματισμού δεν είναι εύκολη υπόθεση. Προϋποθέτει πολιτική βούληση, θεσμική ανασυγκρότηση και, κυρίως, επανασύνδεση της πολιτικής με τις πραγματικές ανάγκες της κοινωνίας. Σε τελική ανάλυση, το διακύβευμα δεν είναι απλώς η αναδιάταξη των πολιτικών συσχετισμών, αλλά η ίδια η ποιότητα και η βιωσιμότητα της δημοκρατίας.
Λούκα Τ. Κατσέλη
Ομότιμη καθ. ΕΚΠΑ, πρώην Υπουργός
Εστάλη στην ΟΔΥΣΣΕΙΑ, 15/4/2026 #ODUSSEIA #ODYSSEIA