H καταγραφή των γεγονότων, της Κρίσης των Ιμίων, από τον αείμνηστο Γεράσιμο Αρσένη έχει ιδιαίτερη αξία.
Οι απόψεις του αυτές σχετικά με τα συγκλονιστικά γεγονότα δεν κατεγράφησαν, ούτε κι αναφέρθηκαν σε κανένα από τα σχετικά με τη θεματική ντοκιμαντέρ όπως αυτά που φιλοξένησε το Open και το Skai.
Θα πρέπει να σημειωθεί πως μόλις είχε σχηματισθεί η νέα Κυβέρνηση υπό τον Κ. Σημίτη –ανέλαβε στις 22 Ιανουαρίου, μετά από την παραίτηση του ασθενούντος Παπανδρέου- κι ανάμεσα στα μέλη της Κυβέρνησης ο Γ. Αρσένης, μόλις είχε αναλάβει Υπουργός Άμυνας.
Η διαμόρφωση μιας γκρίζας πτυχής στην περιοχή των Ιμίων, δεν ήταν αποτέλεσμα μιας μόνο ενέργειας, αλλά προηγήθηκαν κινήσεις και επιλογές που οδήγησαν στην Κρίση των Ιμίων. Γι αυτό και έχει ιδιαίτερη αξία η καταγραφή από τον Γ. Αρσένη –την οποία δημοσίευσε χθες η εφημερίδα Αυγή.
«Τον Νοέμβριο του 1995, με ευθύνη του τότε Υφυπουργού Εθνικής Άμυνας Μανώλη Μπεντενιώτη και με τη συνεργασία των Υπουργείων Αιγαίου και Γεωργίας, ξεκίνησε ένα πρόγραμμα εποικισμού 10 βραχονησίδων, εντός των ελληνικών χωρικών υδάτων, στο Αιγαίο. Το σχέδιο προέβλεπε ανέγερση και επισκευές των κτισμάτων όπου υπήρχαν, διαμόρφωση λιμενίσκων, δενδροφύτευση και προστασία της τοπικής χλωρίδας και πανίδας και είχε στόχο οι νησίδες να αποκτήσουν ζωή και να προστατευθεί το περιβάλλον τους.
Η ιδέα γεννήθηκε με αφορμή την επίσκεψη που πραγματοποίησε το 1994 ο Σύλλογος Αποστράτων σχολών Υπαξιωματικών Πολεμικού Ναυτικού στη νήσο Ρω για να επισκευάσει τα κτίσματα όπου ζούσε η «κυρά της Ρω» Βάσω Αχλαδιώτη. Μετά το θάνατό της εγκαταστάθηκε εκεί ο ακρίτας Κλήμης Ναυρίδης και φρόντιζε να κυματίζει μόνιμα εκεί η ελληνική σημαία.
Για την πρωτοβουλία ενημερώθηκε το Γραφείο του Πρωθυπουργού, το Υπουργείο Εξωτερικών και το Υπουργείο Εμπορικής Ναυτιλίας, ενώ προωθήθηκε φάκελος, μέσω του Υπουργείου Εθνικής Οικονομίας, προς την Ευρωπαϊκή ΄Ενωση για χρηματοδότηση του προγράμματος.
Κάπου 1200 αλλοδαποί και 500 Έλληνες είχαν δείξει ενδιαφέρον να εγκατασταθούν σε βραχονησίδες του προγράμματος όπως για παράδειγμα οι Βάτος στη Χίο, τα Εκμάκια στη Λέσβο, η Νήμος, η Στρογύλη, το Φαρμακονήσι και η Καλόλημνος στα Δωδεκάνησα, η Γαυδοπούλα στην Κρήτη και τα Αντικήθυρα.
Το εγχείρημα έγινε ευμενώς δεχτό από τον ελληνικό τύπο, κυρίως για τα στοιχεία περιβαλλοντικής προστασίας που περιείχε. Ωστόσο, ο τουρκικός τύπος σχολίασε αρνητικά αυτή την ενέργεια και με διαρροές αναπαρήγαγε την πρόθεση του τουρκικού Ναυτικού να προχωρήσει σε πλήρη χαρτογράφηση των βραχονησίδων που βρίσκονται πλησίον των τουρκικών χωρικών υδάτων στο Αιγαίο.
Μετά την 25/12/95, ημέρα κατά την οποίαν προσάραξε το τουρκικό Μ/S «Figen Akat», στον τουρκικό Τύπο άρχισε ευρεία προβολή του γεγονότος και πολλοί παρατηρητές δεν αποκλείουν την εκδοχή του μεθοδευμένου ναυαγίου.
Στις 28/12/95, την ημέρα δηλαδή που τα ελληνικά ρυμουλκά αποκόλλησαν το «Figen Akat», τουρκικό μαχητικό α/φ F4, πλήρως εξοπλισμένο παραβίασε τον ελληνικό εναέριο χώρο και συνετρίβη στη θαλάσσια περιοχή της Λέσβου κατά τη διάρκεια εμπλοκής του με ελληνικά μαχητικά που υπεράσπιζαν τον εναέριο χώρο της Ελλάδας. Ο Τούρκος χειριστής διασώθηκε με ελληνική συνδρομή.
Στις 4/1/96, ο Αμερικανός Πρόεδρος Μπιλ Κλίντον, σε επιστολή του προς Γερουσιαστές που είχαν διαμαρτυρηθεί για την πώληση πυραύλων τύπου ATCMS στην Τουρκία, ανέφερε ότι οι πύραυλοι αυτοί αφορούσαν την άμυνα της Τουρκίας απέναντι στο Ιράκ, τη Συρία και το Ιράν και, «προφητικά» κατά κάποιον τρόπο, επεσήμανε το ενδεχόμενο ελληνοτουρκικής κρίσης λέγοντας «παρακινούμε την Άγκυρα και την Αθήνα να υιοθετήσουν μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης που θα απέτρεπαν την πρόκληση κλιμάκωσης από ένα επεισόδιο στο Αιγαίο».
Στις 18/1/96, ο Τούρκος Υπουργός Εξωτερικών Ντενίζ Μπαϊκάλ δηλώνει ότι η Τουρκία ήταν έτοιμη να αρχίσει μια νέα περίοδο «σχέσεων» με τον νέο Πρωθυπουργό της Ελλάδας. Είναι σαφές ότι τόσο η Τουρκία όσο και οι ΗΠΑ είχαν κάθε κίνητρο να δοκιμάσουν τις αντοχές της νέας ελληνικής κυβέρνησης.
Μετά την ανακοίνωση της νέας κυβέρνησης και πριν από την ορκωμοσία της, ο Γεράσιμος Αρσένης και ο Κάρολος Παπούλιας συναντήθηκαν στο σπίτι του πρώτου. Παρά τα διάφορα που δημοσιεύτηκαν και σχολιάστηκαν, το θέμα της συζήτησης που είχαν οι δύο βασικοί Υπουργοί των κυβερνήσεων του Ανδρέα Παπανδρέου ήταν η αξιολόγηση των πολιτικών και κομματικών δεδομένων, όπως αυτά διαμορφώθηκαν μετά την εκλογή του Κώστα Σημίτη ως Πρωθυπουργού. Δεν συζήτησαν ούτε το ζήτημα των Ιμίων, ούτε άλλα θέματα εξωτερικής πολιτικής.
Μετά την ορκωμοσία της νέας κυβέρνησης, ο δημοσιογράφος του ΑΝΤ1 Αντώνης Φουρλής «αποκάλυψε» ότι βρισκόταν σε εξέλιξη διπλωματική δραστηριότητα αμφισβήτησης της ελληνικής κυριαρχίας στις βραχονησίδες Ίμια εκ μέρους της Τουρκίας, γεγονός που πυροδοτήθηκε με την προσάραξη του M/S «Figen Akat» και τον ισχυρισμό της Άγκυρας ότι οι βραχονησίδες αυτές αποτελούσαν τμήμα της τουρκικής επαρχίας Bodrum.
Στις 23/1/96 το βράδυ, μια μέρα μετά την ορκωμοσία της κυβέρνησης, στο γραφείο του Πρωθυπουργού Κώστα Σημίτη στη Βουλή, πραγματοποιείται σύσκεψη με τη συμμετοχή του νέου Υπουργού Εξωτερικών Θεόδωρου Πάγκαλου και του Υπουργού Δημόσιας Τάξης Κώστα Γείτονα. Αν και δεν εκδόθηκε ανακοίνωση, οι δημοσιογράφοι ενημερώνονται off the record ότι είχε συζητηθεί σοβαρό εθνικό θέμα. Ο Υπουργός Εθνικής Άμυνας Γεράσιμος Αρσένης ούτε συμμετείχε ούτε και ενημερώθηκε για το περιεχόμενο της σύσκεψης.
Στις 24/1/96, ο Δήμαρχος Καλύμνου Μιχάλης Διακομιχάλης, συνοδευόμενος από τον Λιμενάρχη Καλύμνου, έναν ιερέα και το δημοσιογράφο Αργύρη Ντινόπουλο, αποβιβάζονται στην Ανατολική Ίμια και τοποθετούν εκεί την ελληνική Σημαία, γεγονός που προβάλλεται από το τηλεοπτικό κανάλι του ΑΝΤ1 και αναπαράγεται από όλα τα ελληνικά ΜΜΕ.
Στις 27/1/96 το απόγευμα, ομάδα Τούρκων δημοσιογράφων αφαίρεσε την ελληνική Σημαία, τοποθέτησε την τούρκικη Σημαία στην ανατολική πλευρά της Ανατολικής Ίμιας και βιντεοσκόπησε την όλη ενέργειά τους. Παραμένει αναπάντητο το ερώτημα αν αυτό ήταν μια πράξη με επικοινωνιακές σκοπιμότητες του ομίλου της Hurriyet ή αν λειτούργησε το «βαθύ κράτος» στην Τουρκία. Την επομένη το θέμα προβλήθηκε με πανηγυρικό τρόπο από την τουρκική τηλεόραση και αναμεταδόθηκε επιδεικτικά και στην Ελλάδα. Με οργισμένες δηλώσεις του Υφυπουργού Ινάν Μπατού, το Υπουργείο Εξωτερικών στην Άγκυρα αποδοκίμασε την ενέργεια των δημοσιογράφων επισημαίνοντας ότι «δεν μπορούν να υπάρξουν λύσεις με εκδηλώσεις βίας και πόλεμο σημαιών. Η Τουρκία είναι υπέρ της λύσης με ειρηνικό τρόπο και δια της διπλωματικής οδού». Ήταν σαφές ότι σ΄ αυτή, τουλάχιστον, τη φάση η τουρκική κυβέρνηση δεν είχε προγραμματίσει πορεία έντασης.
Στο ίδιο κλίμα κινήθηκε και η κυβέρνηση Σημίτη, με τον Υπουργό Εξωτερικών να προσπαθεί να υποβαθμίσει το θέμα σε συνέντευξή του στην τηλεόραση και, ειδικά, σε δηλώσεις του προς την εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ, που δημοσιεύτηκαν στις 28/1/96, λέγοντας ότι «έγινε πολύς θόρυβος για το τίποτα».
Στις 28/1/96 το πρωί, άνδρες του περιπολικού «Αντωνίου» του Πολεμικού Ναυτικού. αφαιρούν την τουρκική Σημαία και υψώνουν την ελληνική στην Ανατολική Ίμια. Η εντολή που είχα δώσει στον Αρχηγό ΓΕΝ, Αντιναύαρχο Γιάννη Στάγκα, όταν μου ανέφερε τηλεφωνικά το πρωί πως στη νησίδα είχε τοποθετηθεί τουρκική σημαία, ήταν σαφής: να αφαιρεθεί η τουρκική Σημαία. Για το θέμα, με τηλεφώνημά μου ενημέρωσα αμέσως και τον Πρωθυπουργό.
Ωστόσο, στη συνέχεια, σύμφωνα με μαρτυρίες, ύστερα από συζητήσεις του Α/ΓΕΕΘΑ, Ναυάρχου Χρήστου Λυμπέρη, η εντολή προς τον Κυβερνήτη του «Αντωνίου» μεταδόθηκε με την προσθήκη να επαρθεί η ελληνική Σημαία, μετά την αφαίρεση της τουρκικής, πράγμα που έγινε στις 10:00.
Όταν έφθασα στο Υπουργείο και αντιμετώπισα αυτό το τετελεσμένο εξέφρασα την εντονότατη δυσφορία μου και, σε σύσκεψη του ΣΑΜ, χαρακτήρισα «άφρονα» την πράξη αυτή. Πληροφορήθηκα ότι ο Α/ΓΕΝ, από ευθιξία, ήταν διατεθειμένος να θέσει στη διάθεσή μου την παραίτησή του, αλλά ήταν σαφές ότι δεν ήταν αυτός ο υπεύθυνος για τη μεταβίβαση τροποποιημένης της εντολής μου. Αντιθέτως, ήταν πολύτιμος συνεργάτης σε όλη τη διάρκεια της θητείας του στην Αρχηγία του Πολεμικού Ναυτικού και, ιδιαίτερα, κατά τη διάρκεια της κρίσης αυτής. Άλλωστε, ήταν αδιανόητο, μέσα στο κλίμα που είχε δημιουργηθεί, να τροποποιηθεί η εντολή και να διαταχθεί η υποστολή της ελληνικής Σημαίας από τμήμα του ελληνικού εδάφους. Έτσι, βρεθήκαμε στριμωγμένοι στον τοίχο με αποτέλεσμα να αναγκαστούμε να τροποποιήσουμε το αρχικό επιχειρησιακό σχέδιο το οποίο, για τεχνικούς λόγους, προέβλεπε επιτήρηση των βραχονησίδων και όχι εγκατάσταση φρουράς σε βραχονησίδες. Μετά από αυτό το τετελεσμένο είμαστε αναγκασμένοι να περιφρουρήσουμε τη σημαία στην Ανατολική Ίμια με μια, μικρή έστω, φρουρά.
Αυτή ήταν η μόνη φορά κατά τη διάρκεια της θητείας μου ως Υπουργού Εθνικής Άμυνας, που δόθηκαν από τη στρατιωτική ηγεσία εντολές που τροποποιούσαν δική μου διαταγή, χωρίς προηγούμενη συνεννόηση μαζί μου. Η ομάδα βατραχανθρώπων, που αποβιβάστηκε στην Ανατολική Ίμια το βράδυ μετά τη συζήτηση στο ΣΑΜ, ήταν για να περιφρουρήσει την ελληνική Σημαία και, ακριβώς, για να μη δημιουργηθεί κλίμα έντασης, κυρίως από τα ΜΜΕ που είχαν ήδη αρχίσει να κτυπούν τα τύμπανα του πολέμου. Αρχικά, μάλιστα, δεν κρίθηκε αναγκαία η παραμονή της φρουράς επάνω στη βραχονησίδα και την ημέρα, δεδομένου ότι θεωρήθηκε αποτελεσματική η παρουσία μονάδων του Πολεμικού Ναυτικού για την επιτήρησή της. Στη συνέχεια και με την κλιμάκωση της κρίσης, η ανανέωση της φρουράς έγινε τόσο κατά τη διάρκεια της ημέρας όσο και κατά τη διάρκεια της νύκτας.
Θυμάμαι πολύ καλά ότι το ΣΑΜ κατέληξε στο συμπέρασμα αυτό ομόφωνα και δεν διατυπώθηκαν διαφορετικές απόψεις. Άλλες εκτιμήσεις που έχω δει σε καταθέσεις ή βιβλία για το θέμα αυτό δεν αληθεύουν. Στη συζήτηση που προηγήθηκε της ομόφωνης απόφασης τονίστηκε η επιτήρηση των βραχονησίδων σύμφωνα με τους σχεδιασμούς και τις προβλέψεις κατά τη διάρκεια της ημέρας, καθώς και η φύλαξη της ελληνικής Σημαίας από ομάδα ανδρών της Μονάδας Υποβρυχίων Καταστροφών (ΜΥΚ) κατά τη διάρκεια της νύκτας.
28/1/96:
Το θέμα των κανόνων εμπλοκής έχει γίνει αντικείμενο πολλών συζητήσεων και σε πληθώρα κειμένων δημιουργείται η αναληθής εντύπωση ότι η στρατιωτική ηγεσία επέμενε σε αποδέσμευση κανόνων εμπλοκής που δεν δόθηκαν. Αντίθετα, ως Υπουργός Εθνικής Άμυνας έκανα δεκτό κάθε αίτημα αυτού του είδους που μου υπεβλήθη από την ηγεσία των Ενόπλων Δυνάμεων. Έτσι, στις 28/1, με εντολή του Α/ΓΕΕΘΑ τίθενται σε εφαρμογή μέτρα «Ηρακλής», ως αποτέλεσμα απόφασης που πήρα μετά τον απόπλουν των πλοίων, για αποδέσμευση όλων των κανόνων εμπλοκής για τους οποίους έχει αρμοδιότητα ο Υπουργός, απόφαση που πήρα ύστερα από εισήγηση του Α/ΓΕΝ και του Α/ΓΕΕΘΑ.
28/1/96, απόγευμα
Εκλήθη ο Τούρκος Πρέσβυς στην Αθήνα, όπου του επεδόθη διαμαρτυρία από το ΥΠΕΞ για το επεισόδιο υποστολής σημαίας στην Ανατολική Ίμια.
Το ΥΠΕΞ καλεί προς ενημέρωση και τους Πρέσβεις της Ρωσίας, της Γερμανίας, ως χώρας προεδρεύουσας της ΕΕ, και της Γιουγκοσλαβίας.
28/1/96, 21:59
Δίνεται διαταγή να υπάρχει στην περιοχή Ν. Ίμια ναυτική παρουσία ανάλογη της τουρκικής.
29/1/96, 10:30
Δύο τουρκικά μαχητικά παραβιάζουν τον εθνικό εναέριο χώρο στην περιοχή μεταξύ Χίου και Σάμου και αναχαιτίζονται από ζεύγος ελληνικών F1.
29/1/96, 14:10
Το επεισόδιο επαναλαμβάνεται με πρωταγωνιστές δύο τουρκικά F16 που εισέρχονται στο FIR Αθηνών στην περιοχή των Ιμίων και αναχαιτίζονται από τρία ελληνικά Mirage.
29/1/96, 20:30
Μετά από εντολή ΥΕΘΑ, εκδίδεται διαταγή Α/ΓΕΝ αποδέσμευσης κανόνων εμπλοκής για εκτέλεση προειδοποιητικών βολών από πλοία και επίγεια τμήματα, αναχαίτιση αποβίβασης ξένων στα Ίμια και αφαίρεση συμβόλων.
30/1/96, 04:27
Από Α/ΓΕΕΘΑ διατάσσεται Φ/Γ Ναυαρίνο να πλεύσει στην περιοχή. Σε μεταγενέστερη αξιολόγηση συζητήθηκε γιατί ο Α/ΓΕΕΘΑ δε διέταξε να επιβή στη Φ/Γ Ναυαρίνο Διοικητής, τουλάχιστον, Μοίρας.
30/1/96, 08:30
Με απόφασή μου, ο Α/ΓΕΕΘΑ αναλαμβάνει απ΄ ευθείας την επιχειρησιακή διοίκηση των Ενόπλων Δυνάμεων, σύμφωνα με το άρθρο 11, παρ. 6 του Ν. 2292/95, ο οποίος παρέχει αυξημένες επιχειρησιακές αρμοδιότητες στον Α/ΓΕΕΘΑ και τη δυνατότητα αποδέσμευσης των κανόνων εμπλοκής για τους οποίους δεν απαιτείτο ειδική έγκριση από το ΚΥΣΕΑ.
30/1/96, 09:33
Έξοδος μονάδων του Στόλου από το Ναύσταθμο προς ανάληψη αποστολών. Μετά την ώρα αυτή και μέχρι τις 23:41 εκδόθηκε σειρά σημάτων προς μονάδες και των τριών κλάδων για ανάληψη διαφόρων αποστολών.
30/1/96, 10:00
Προσωπικά, με απασχολούσε το θέμα αποβίβασης Τούρκων καταδρομέων σε ελληνική βραχονησίδα, δεδομένου ότι η ίδια η ε/φ Hurriyet στις 29/1, ανάμεσα στα πιθανά σενάρια επίλυσης του προβλήματος αναφερόταν και σε εναλλακτική «απόβαση Τούρκων στρατιωτικών στο άλλο τμήμα της βραχονησίδας». Γι’ αυτό, το πρωί της ίδιας ημέρας, σε σύσκεψη στο ΥΕΘΑ, συζητήθηκε το ενδεχόμενο τοποθέτησης Ελλήνων καταδρομέων στη Δυτική Ίμια και τέθηκε σε ετοιμότητα δράσης 15 λεπτών το τμήμα ειδικών δυνάμεων στην Κω. Χωρίς να προκύψουν αντιρρήσεις, παρά τα όσα λέγονται, αποφασίστηκε να τεθεί η Δυτική Ίμια σε στενή παρακολούθηση από θαλάσσης και αέρος. Ο Ναύαρχος Λυμπέρης διαβεβαίωσε ότι τα Ίμια περιφρουρούνται ικανοποιητικά.
Μετά από προφορική επικοινωνία με τον Πρωθυπουργό, εξουσιοδοτώ τον Α/ΓΕΕΘΑ να εκδώσει σήμα, με το οποίο «μονάδα ειδικών δυνάμεων της περιοχής τίθεται σε ετοιμότητα 15 λεπτών για εκτέλεση αποστολών». Με το ίδιο σήμα, και για αντιμετώπιση ενδεχομένων καταστάσεων με έμφαση στην «αποτροπή αποβιβάσεως προσωπικού στις νησίδες Ίμια», διατάσσεται η «χρήση βίας σε περίπτωση αυτοάμυνας και μη συμμορφώσεως για απομάκρυνση ατόμων επιχειρούντων αποβίβαση στις νησίδες» Ίμια, καθώς και η «χρήση προειδοποιητικών βολών προς αποτροπή προσγειώσεως τουρκικών Ε/Π». Η εξουσιοδότηση αυτή ήταν αρμοδιότητα του ΚΥΣΕΑ αλλά, επειδή το όργανο αυτό δεν συνεδρίαζε, ανέλαβα προσωπικά την ευθύνη, ικανοποιώντας αίτημα του ΓΕΝ.
30/1/96, 11:00
Διαπιστώνεται ότι η στάση της τουρκικής κυβέρνησης αλλάζει προς το επιθετικότερο. Η Πρωθυπουργός Τανσού Τσιλέρ λέει, μεταξύ άλλων: «Εμείς γνωρίζουμε ότι οι βραχονησίδες αυτές ανήκουν στην Τουρκία. Δεν θα επιτρέψουμε τετελεσμένα γεγονότα. Η σημαία αυτή πρέπει οπωσδήποτε να υποσταλεί και οι στρατιώτες που βρίσκονται εκεί να αποχωρήσουν αμέσως. Είναι αδύνατη η συνέχιση αυτής της κατάστασης».
Σε αυτό το κλίμα, αποφασίζεται και πραγματοποιείται στο γραφείο του Πρωθυπουργού στη Βουλή μια άτυπη σύσκεψη – όχι ακριβώς ΚΥΣΕΑ – στην οποία παρίστανται οι Υπουργοί Εξωτερικών, Εσωτερικών, Τύπου, Εθνικής Άμυνας και ο Α/ΓΕΕΘΑ. O Ναύαρχος Λυμπέρης ανέλυσε την κατάσταση επιμένοντας ιδιαίτερα στην περιοχή των Ιμίων, όπου εκτίμησε ως πιθανή ενέργεια των Τούρκων την αποβίβαση καταδρομέων σε ελληνική βραχονησίδα. Μετά από συζήτηση, ο Πρωθυπουργός καταλήγει ότι «σε περίπτωση τουρκικής όχλησης ή και δράσης θα πρέπει να ακολουθήσει αμέσως ενημέρωση και απαίτηση απομάκρυνσης», θέσεις στις οποίες έμεινε σταθερός και που χαρακτήρισαν και την τελική απόφαση του ΚΥΣΕΑ, την 31η Ιανουαρίου. Συνέστησε σε εμένα και τον Υπουργό Εξωτερικών Θεόδωρο Πάγκαλο να χρησιμοποιούμε χαμηλούς τόνους στις δηλώσεις και συνεντεύξεις μας.
Βάσει αυτού, στην κοινή συνέντευξη που δώσαμε μαζί και με τον Υπουργό Τύπου και Κυβερνητικό Εκπρόσωπο Δημήτρη Ρέππα στις 12:30, τονίσαμε ότι «εμείς δεν κλιμακώνουμε την κρίση, δεν αυξάνουμε την παρουσία μας στην περιοχή, παρά μόνον όταν αυξάνεται και η πολεμική παρουσία από την άλλη πλευρά». Υπογραμμίσαμε, όμως, ότι «η βραχονησίδα Ίμια είναι ελληνική και είναι καθήκον μας να υπερασπίσουμε τα εδάφη της πατρίδας, τα χωρικά ύδατα και τον εναέριό της χώρο όταν υπάρχει απειλή». Και οι δύο προτείναμε να αποσυρθούν αμοιβαία οι δύο στόλοι από την πέριξ των Ιμίων περιοχή ώστε να εκτονωθεί η κρίση.
Τις πρώτες απογευματινές ώρες, ενημερώθηκα από το ΓΕΝ ότι μια τουρκική ακταιωρός είχε απομακρυνθεί από την περιοχή με κατεύθυνση προς τα παράλια της Τουρκίας. Με την πρόθεση να δημιουργήσω κλίμα αποκλιμάκωσης και ελπίζοντας ότι η Τουρκία θα ανταποκριθεί, έδωσα ρητές οδηγίες προς τον Α/ΓΕΕΘΑ να δώσει «ανοιχτή» και όχι κρυπτογραφημένη εντολή προς ανάλογη μονάδα του Ναυτικού μας να αποσυρθεί.
30/1/96, 15:30
Πριν από τη έναρξη της συνεδρίασης του ΣΑΜ, δέχτηκα το πρώτο τηλεφώνημα του Υπουργού Άμυνας των ΗΠΑ, William Perry, που μου ζήτησε να τον ενημερώσω για την όλη κατάσταση, πράγμα το οποίον έκανα.
Στο μεταξύ, η παρουσία τουρκικών δυνάμεων στην ευρύτερη περιοχή γινόταν ολοένα και πιο έντονη. Η Φ/Γ Γιαβούζ παραβίασε τα ελληνικά χωρικά ύδατα στην περιοχή των Ιμίων και απομακρύνθηκε μόνον ύστερα από σήματα ελληνικών σκαφών, ενώ τουρκικά μαχητικά και ελικόπτερα παραβίασαν τον εναέριο χώρο μεταξύ Σάμου και Κω. Εν όψει αυτών των εξελίξεων, μετά από σύσκεψη στο ΥΕΘΑ, αποφασίστηκε η έξοδος του στόλου στο Αιγαίο.
30/1/96, 16:30
Στο γραφείο μου συνέρχεται το ΣΑΜ (όργανο στο οποίο, υπό την Προεδρία του Υπουργού, συμμετέχουν οι Υφυπουργοί, ο Α/ΓΕΕΘΑ και οι Αρχηγοί των Επιτελείων) για μελέτη και εκτίμηση των νέων στοιχείων που προκύπτουν από την ένταση της τουρκικής παρουσίας στην περιοχή. Κατά τη διάρκειά της, δέχομαι το δεύτερο τηλεφώνημα του Αμερικανού Υπουργού Άμυνας, κατά το οποίο ζήτησε τις εκτιμήσεις μου για την κατάσταση. Του απάντησα ότι έπρεπε να γίνουν προσπάθειες αποκλιμάκωσης της κρίσης, σημείο στο οποίο συμφώνησε και είπε ότι θα έβλεπε τι μπορούσε να κάνει. Το περιεχόμενο της συνομιλίας μου το κοινοποίησα στα παριστάμενα μέλη του ΣΑΜ.
30/1/96, 16:45
Τηλεφωνική επικοινωνία με τον Υπουργό Άμυνας της Κύπρου Κώστα Ηλιάδη για την εκτίμηση της κατάστασης στην Κύπρο και την ετοιμότητα των δυνάμεών της.
30/1/96, 17:00
Επίσκεψη στο Υπουργείο του Πρέσβυ της Ελλάδας στη Washington Λουκά Τσίλα. Δεν μας μετέφερε νέες πληροφορίες.
30/1/96, 17:00 περίπου
Όπως με πληροφόρησαν υπηρεσιακοί παράγοντες, ο Πρωθυπουργός κάλεσε τον Α/ΓΕΕΘΑ Ναύαρχο Λυμπέρη στο γραφείο του στη Βουλή. Οφείλω να σημειώσω ότι ο Ναύαρχος ήταν προσωπικός φίλος του κ. Σημίτη ο οποίος και αισθανόταν πιο άνετα μαζί του. Γι’ αυτόν, ίσως το λόγο και, πιθανώς, γιατί του είχε και έναν υψηλότερο βαθμό εμπιστοσύνης -πριν την κρίση, τουλάχιστον- επέλεξε να τον δει μόνο του. Επειδή έχω ένα κενό πληροφόρησης, δεν γνωρίζω τι ακριβώς διημείφθη μεταξύ των κ.κ. Σημίτη και Λυμπέρη. Και οι δύο διαψεύδουν ο ένας τον άλλον ως προς το περιεχόμενο των συζητήσεών τους εκείνες τις ώρες.
Ο Πρωθυπουργός διατείνεται ότι έδωσε εντολή στον Ναύαρχο Λυμπέρη για φύλαξη της Δυτικής Ίμιας, πράγμα το οποίο σε σχετικό βιβλίο του αρνείται ο Α/ΓΕΕΘΑ. Αγνοώ τι πραγματικά συνέβη. Πιθανόν, αυτό που συνέβη ήταν ότι ο μεν Πρωθυπουργός να εννοούσε φύλαξη της βραχονησίδας με παρουσία φρουράς, ενώ ο Ναύαρχος θεωρούσε επαρκή την από θαλάσσης και αέρος επιτήρησή της. Όπως ήδη έχω σημειώσει, το γενικό επιχειρησιακό σχέδιο δεν προέβλεπε την παρουσία φρουράς στις βραχονησίδες, αλλά επιτήρηση της περιοχής, απώθηση των εχθρικών δυνάμεων και ανακατάληψη σε περίπτωση αποβίβασής τους.
Αν το επιτελικό σχέδιο φύλαξης της Δυτικής Ίμια ήταν ικανοποιητικό, δεν είναι δυνατόν να κριθεί εκ των υστέρων. Ακόμα και αν η βραχονησίδα αυτή φυλασσόταν, υπήρχαν στην περιοχή πολλές άλλες νησίδες και βραχονησίδες, όπου τουρκικές δυνάμεις θα μπορούσαν να διαλάθουν της προσοχής μας και να πραγματοποιήσουν μια, συμβολική έστω, αποβίβαση. Το πρόβλημα, λοιπόν, δεν είναι το επιτελικό σχέδιο επιτήρησης της Δυτικής Ίμια, αλλά ευρύτερου στρατιωτικού σχεδιασμού προστασίας του ελληνικού εδάφους στο Αιγαίο.
30/1/96, 18:25
Στο μεταξύ, στη Βουλή, συνεχίζεται η συζήτηση για τις προγραμματικές δηλώσεις της κυβέρνησης κατά την οποία, ο Πρωθυπουργός, υπογραμμίζει ότι «η ελληνική σημαία παραμένει» και ότι «δεν υπάρχει λόγος ανησυχίας» και ότι «οι Ένοπλες Δυνάμεις μας παραμένουν στο χώρο αυτό (…) Δεν θα απομακρυνθούν αν δεν απομακρυνθούν οι τουρκικές».. Από τη δική του τη μεριά ο Υπουργός Εξωτερικών Θεόδωρος Πάγκαλος διαβεβαιώνει σε όλους τους τόνους ότι «δεν θα υποσταλεί η ελληνική Σημαία γιατί κανείς δεν μπορεί να μας αναγκάσει να υποστείλουμε την ελληνική Σημαία από ελληνικό έδαφος. Και δεν θα γίνουν ποτέ διαπραγματεύσεις για το έδαφός μας και για τα κυριαρχικά μας δικαιώματα».
30/1/96, 21:30
Σε τηλεφωνική επικοινωνία μου με τον Πρωθυπουργό για ανταλλαγή απόψεων γύρω από τα γεγονότα, ζητώ για πρώτη φορά η σύσκεψη υπό την Προεδρία του να πραγματοποιηθεί στο Υπουργείο Εθνικής Άμυνας, όπου βρίσκεται και το Εθνικό Κέντρο Επιχειρήσεων. Μπορώ μέχρι σήμερα να αναπαραγάγω το πώς του έθεσα το θέμα. «Κώστα», του είπα, «δεδομένων των εξελίξεων θα’ναι καλύτερο να γίνει η συνάντησή μας στο ΕΘΚΕΠΙΧ». Είχα δεχτεί γι΄ αυτό εισηγήσεις του Υφυπουργού Νίκου Κουρή, του Α/ΓΕΕΘΑ και Επιτελών. Το αίτημά μου αυτό δεν γίνεται δεχτό από τον κ. Σημίτη με το επιχείρημα της αποφυγής δημιουργίας ατμόσφαιρας πολεμικής σύγκρουσης στην κοινή γνώμη.
30/1/96, 22:15
Κατευθυνόμενος προς το γραφείο του Πρωθυπουργού, για νέα σύσκεψη, δέχτηκα στη διαδρομή και τρίτο τηλεφώνημα του Αμερικανού Υπουργού Άμυνας William Perry, ο οποίος μου είπε ότι η κατάσταση είναι κρίσιμη και ότι συμφωνεί για την ανάγκη αποκλιμάκωσης της κρίσης. Ερωτά αν είμαστε διατεθειμένοι, στα πλαίσια της αποκλιμάκωσης, να αποσύρουμε το άγημα και τη Σημαία από την Ανατολική Ίμια. Η απάντηση που του δίνω είναι ότι, φυσικά, μπορούμε να δούμε αμοιβαία μέτρα αποκλιμάκωσης αλλά δεν μπορεί να αποτελέσει μέρος του πακέτου διευθέτησης το θέμα της Σημαίας διότι αυτό αφορά αποκλειστικά την Ελλάδα, δεδομένου ότι οι βραχονησίδες Ίμια είναι ελληνικό έδαφος. Επισημαίνω ότι όλες μου τις επαφές καθώς και το περιεχόμενο των συζητήσεών μου τα μετέφερα, αμέσως, στον Πρωθυπουργό.
Στο γραφείο του Πρωθυπουργού, που βρίσκεται σε μια τεράστια αίθουσα του κτιρίου της Βουλής, έγινε μια άτυπη συζήτηση με πολλά πρόσωπα που πηγαινοερχόντουσαν ενώ οι συζητήσεις γύρω από το τραπέζι δεν ήταν δομημένες. Δεν επρόκειτο ούτε για συνεδρίαση της Κυβερνητικής Επιτροπής, ούτε για σύνοδο του ΚΥΣΕΑ. Πολλοί μιλούσαν χωριστά σε διάφορες γωνιές του δωματίου και, ουσιαστικά, το γραφείο του Πρωθυπουργού είχε μετατραπεί σε χώρο συλλογής πληροφοριών που συνέρρεαν από διάφορες πηγές. Γι’ αυτό πολλές στιχομυθίες που αναφέρονται σε σχετικά βιβλία και συνεντεύξεις δεν μπορώ ούτε να τα διαβεβαιώσω ούτε να τα διαψεύσω γιατί δεν ήμουν παρών σ’ αυτά τα συγκεκριμένα «πηγαδάκια».
31/1/96, 00:40
Για τέταρτη φορά ο Αμερικανός Υπουργός Άμυνας William Perry επικοινωνεί τηλεφωνικά μαζί μου. Συμμετέχει σε ανοικτή ακρόαση και ο Αμερικανός Α/ΓΕΕΘΑ John Shalikasvili, ο οποίος χειριζόταν τις επαφές με τον Τούρκο ομόλογό του, δεδομένου ότι στην Τουρκία, ιεραρχικά, ο Υπουργός Άμυνας βρίσκεται κάτω από τον Α/ΓΕΕΘΑ. Η συνομιλία έγινε σε γειτονικό προς το γραφείο του Πρωθυπουργού δωμάτιο. Ο Perry μου είπε ότι οι Τούρκοι φαίνεται να επιμένουν να αποσυρθεί η ελληνική Σημαία και, μάλιστα, ο Shalikasvili είπε ότι, εν πάση περιπτώσει, είναι φυσικό όταν η φρουρά αποχωρεί να παίρνει μαζί της και τη Σημαία. Απάντησα ότι είναι δυνατόν να γίνουν αμοιβαίες ενέργειες αποκλιμάκωσης. Αλλά, ως προς το θέμα της σημαίας, είπα ότι η απόσυρσή της δεν είναι θέμα προς διαπραγμάτευση ούτε είναι δυνατόν να μπει ως όρος στο πακέτο μέτρων για αποκλιμάκωση της κρίσης. Η απάντηση του Αμερικανού Υπουργού Άμυνας ήταν ότι δεν μπορεί να βοηθήσει περαιτέρω και μου είπε ότι φοβάται πως μπορεί να υπάρξει και θερμό επεισόδιο με κάποια ενέργεια από την πλευρά της Άγκυρας. Αυτή ήταν και η τελευταία επαφή μου με τον Αμερικανό Υπουργό Άμυνας κ. Perry. Πιστεύω ότι μετά τη θέση που πήρα, ο Perry μάλλον θα εκτίμησε ότι οι συνομιλίες θα έπρεπε να συνεχισθούν μόνον ανάμεσα στα Υπουργεία Εξωτερικών.
Το περιεχόμενο της τέταρτης αυτής τηλεφωνικής συζήτησης που είχα το ανέφερα στον Πρωθυπουργό απόντος του Θεόδωρου Πάγκαλου, ο οποίος μόλις είχε επιστρέψει από το κανάλι ΜΕΓΚΑ όπου είχε συμμετάσχει σε talk show και βρισκόταν σε άλλη γραμμή επαφής με το Υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ. Ο κ. Σημίτης δεν μου εξέφρασε καμία διαφωνία με τη θέση που είχα πάρει. Λίγο πιο πριν, άλλωστε, είχε δηλώσει στη Βουλή ότι «η ελληνική Σημαία παραμένει».
Μετά την άφιξη του κ. Πάγκαλου από το τηλεοπτικό κανάλι, γύρω στα μεσάνυχτα, η συζήτηση άρχισε να γίνεται πιο συστηματική. Θυμάμαι ότι όταν ο Πρωθυπουργός τον ρώτησε ποιες ήταν οι συζητήσεις του με το ΥΠΕΞ των ΗΠΑ και, κυρίως με τον Holbrooke, μας απάντησε ότι είχε συζητηθεί και συμφωνηθεί να γίνει αποκλιμάκωση με τη μορφή απομάκρυνσης των πλοίων και της φρουράς, όχι όμως και της Σημαίας. Για το τελευταίο σημείο επέμεινα ιδιαίτερα και πήρα τη διαβεβαίωση ότι θέμα Σημαίας δεν είχε τεθεί. Μου έκανε εντύπωση η διαβεβαίωση αυτή του κ. Πάγκαλου, δεδομένης της μόλις πριν λίγα λεπτά συνομιλίας μου με τον Perry, και συμπέρανα ότι απλώς το Υπουργείο Άμυνας των ΗΠΑ είχε κρατηθεί μακριά από τις διαπραγματεύσεις αυτές και το State Department και ο Holbrooke που προσωπικά είχε πάρει τις διαπραγματεύσεις στα χέρια του, είχε προχωρήσει και είχε βρει κάποιο σημείο επαφής ή συμφωνίας με τους Τούρκους. Ο κ. Σημίτης, μέσα σ΄ αυτό το κλίμα, έδωσε εντολή στον κ. Πάγκαλο να προχωρήσει στο κλείσιμο αυτής της συμφωνίας που, επαναλαμβάνω, δεν περιείχε τον όρο απομάκρυνσης της ελληνικής Σημαίας.
31/1/96, 01:00
Ο Αρχηγός ΓΕΕΘΑ Ναύαρχος Λυμπέρης ζητά να του δοθούν από το ΚΥΣΕΑ κανόνες εμπλοκής για να λάβει την απάντηση από τον κ. Σημίτη, όπως ο τελευταίος γράφει στο βιβλίο του, ότι δεν ήταν η ώρα να συζητηθούν οι κανόνες εμπλοκής, γιατί βρισκόμαστε στο στάδιο διαπραγματεύσεων για μια πολιτική λύση. Ας σημειωθεί ότι με δική μου ευθύνη είχαν αποδεσμευθεί κανόνες εμπλοκής και ήδη το ΓΕΝ είχε προβεί σε σειρά ενεργειών με βάση αυτή τη διαταγή μου. Δε γνωρίζω αν ο Α/ΓΕΕΘΑ ζητούσε κάτι παραπάνω ή αν ήθελε επιβεβαίωση και επικύρωση των διαταγών μου από το ΚΥΣΕΑ. Το σχόλιο του κ. Λυμπέρη στο βιβλίο του ότι του είπα «άσε τώρα τους κανόνες εμπλοκής, γιατί τώρα έχουμε διαπραγματεύσεις» δεν αληθεύει. Το σχόλιο αυτό το έκανε ο κ. Σημίτης, όπως ορθώς αναγνωρίζεται στο βιβλίο του τελευταίου και όπου σαφώς αναφέρεται ότι εγώ υποστήριξα το αίτημα του κ. Λυμπέρη.
31/1/96, 01:10
Ο Α/ΓΕΝ, κατόπιν εντολής Α/ΓΕΕΘΑ, διατάσσει και εκτελείται στοχοποίηση των τουρκικών σκαφών που βρίσκονται στην ευρύτερη περιοχή. Ο Α/ΓΕΝ πληροφορεί ότι οι μονάδες του Πολεμικού Ναυτικού που βρίσκονται στην περιοχή του αναφέρουν ότι τα τουρκικά πλοία έχουν σκεπασμένα τα κανόνια τους, πράγμα που μου δημιουργεί αίσθηση, δεδομένης της μεγάλης έντασης που επικρατούσε τις ώρες εκείνες.
31/1/96, 01:15
Ο Υπουργός Άμυνας της Κύπρου Κώστας Ηλιάδης, μέσω του τηλεφωνικού κέντρου της Βουλής, στο πορτοκαλί τηλέφωνο, ζητά από τη γραμματεία μου στο Υπουργείο να μιλήσει με εμένα. Η γραμματεία απαντά ότι ο Υπουργός Εθνικής Άμυνας είναι στο πρωθυπουργικό γραφείο στη Βουλή και ο κύριος Ηλιάδης αναφέρει ότι επιδιώκει επικοινωνία μαζί μου διότι ο Πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας Γλαύκος Κληρίδης που ήταν δίπλα του επιχειρεί να επικοινωνήσει με τον κύριο Σημίτη στη Βουλή χωρίς να του είναι δυνατόν.
31/1/96, 01:35
Σύμφωνα με πληροφορίες που έλαβα από το Εθνικό Κέντρο Επιχειρήσεων (ΕΘΚΕΠΙΧ) και από το ΓΕΝ, υπήρχε τουρκική κινητικότητα γύρω από τις βραχονησίδες Ίμια και ότι δύο ελικόπτερα είχαν πετάξει γύρω τους. Ζήτησα, τότε, για δεύτερη φορά, από τον Πρωθυπουργό να μεταφερθεί η συζήτηση στο ΕΘΚΕΠΙΧ στο ΥΕΘΑ και να παρακολουθήσουμε τις εξελίξεις ως ΚΥΣΕΑ, πρόταση την οποίαν απέρριψε με το ίδιο αιτιολογικό, ότι δηλ., βρισκόμαστε σε πολιτική διαπραγμάτευση και ότι δεν πρέπει να δώσουμε την εντύπωση μιας στρατιωτικής κινητοποίησης.
Σχετικά με την επιλογή του να μείνουμε στο Πρωθυπουργικό γραφείο και να μην μεταφερθούμε ως ΚΥΣΕΑ στην ειδική αίθουσα του ΕΘΚΕΠΙΧ στο Υπουργείο Εθνικής Άμυνας, ο κ. Σημίτης λέει ότι το αποφάσισε συνειδητά. «Ήθελα να αποφύγω τη δημιουργία εντύπωσης ότι βρισκόμαστε μπροστά σε πολεμική κρίση. Το πρόβλημα ήταν πολιτικό και έπρεπε να αντιμετωπιστεί με πολιτικά μέσα και όχι σαν μια στρατιωτική επιχείρηση» λέει στο βιβλίο του «Στόχοι, Στρατηγική, Προοπτική» και, παρακάτω, αναφέρει πως «προς έκπληξη όλων των παρευρισκομένων ο κ. Αρσένης ρωτά μήπως είναι σκόπιμο να μεταφερθούμε στο Υπουργείο Άμυνας. Το αρνούμαι, θα ήταν λάθος μήνυμα». Συνεχίζει ο κ. Σημίτης πως «στους κ.κ. Αρσένη και Λυμπέρη απαντώ ότι σχετικά με τους κανόνες εμπλοκής θα απαντήσουμε όταν θα καταλήξουμε τι πρέπει να γίνει. Η σύσκεψη αυτή πρέπει πρώτα απ΄ όλα να αποφασίσει πώς θα χειριστούμε το πολιτικό πρόβλημα με το οποίο είμαστε αντιμέτωποι αυτή τη στιγμή. Διότι επιδίωξη της Τουρκίας είναι να διαπραγματευτεί απ΄ ευθείας με την Ελλάδα θέματα που πιστεύει ότι υπάρχουν στο Αιγαίο».
Εκ των υστέρων κρίνω ότι ήταν λάθος δικό μου που δεν επέμεινα να μην μεταφερθεί το ΚΥΣΕΑ στο ΕΘΚΕΠΙΧ. Γι΄ αυτή μου τη στάση, δύο ήταν οι λόγοι. Πρώτον, γιατί ήξερα ότι αν επέμενα και αποχωρούσα από το γραφείο του Πρωθυπουργού και, μαζί με τον Α/ΓΕΕΘΑ πήγαινα στο ΥΕΘΑ, θα ξέσπαγε αυτόματα μια ανοικτή κρίση με απρόβλεπτες συνέπειες όχι μόνο για τη βιωσιμότητα της ίδιας της κυβέρνησης, αλλά και για την άμυνά μας. Ειδικά το θέμα αυτό το είχα προσεγγίσει με υπερβολική, όπως φάνηκε, ευαισθησία και λεπτότητα για να δίνουμε προς τα έξω το μήνυμα ότι το νέο κυβερνητικό σχήμα είχε συνοχή και συμπαρίστατο στον Πρωθυπουργό. Δεύτερον, η μη εμμονή μου οφειλόταν στο ότι επηρεάστηκα από το γεγονός ότι, τόσο ο κ. Σημίτης, όσο και ο κ. Πάγκαλος, είχαν μεταφέρει ένα κλίμα αισιοδοξίας για την έκβαση των συνεννοήσεων για μια πολιτική λύση και πως αυτή βρισκόταν ήδη στα σκαριά. Υπολόγισα ότι με βάση τις συνομιλίες που είχε ο Πρωθυπουργός με τον Πρόεδρο των ΗΠΑ Bill Clinton και ο Υπουργός Εξωτερικών με τον Αμερικανό ομόλογό του Warren Christopher και τον Richard Holbrooke, υπήρχε σαφώς μια τέτοια προοπτική.
Ο κ. Πάγκαλος συνέχισε από διπλανό δωμάτιο τις τηλεφωνικές του επαφές με τον Holbrooke, το περιεχόμενο των οποίων δεν γνωρίζω, όπως δεν μπορώ να είμαι και απόλυτα βέβαιος για το αν υπήρχε λεπτομερής ενημέρωση εκ μέρους του προς τον κ. Σημίτη, ο οποίος ήταν μαζί μας στο γραφείο του. Αναμένοντας το αποτέλεσμα των συνομιλιών του Πάγκαλου με τον Holbrooke, εμείς περιμέναμε στο γραφείο του Πρωθυπουργού, χωρίς να συνεδριάζουμε επίσημα.
31/1/96, 01:45
Ο Α/ΓΕΝ διατάσσει του άνδρες των ΜΥΚ (Μονάδα Υποβρύχιων Καταδρομών) που βρίσκονται στην Ανατολική Ίμια να ρίξουν φωτοβολίδες κατά των τουρκικών Ε/Π που εκτελούν πτήσεις κοντά στις βραχονησίδες εάν πετάξουν πάνω από αυτές και να τα καταρρίψουν, εάν επιχειρήσουν να προσγειωθούν. Η τουρκική Φ/Γ «Γιαβούζ» παρακολουθούμενη εκ του σύνεγγυς από μονάδες του Π.Ν. πλησιάζει σε απόσταση 500 μέτρων από τα Ίμια αλλά στη συνέχεια απομακρύνεται πράγμα που κάνουν και τα Ε/Π.
31/1/96, 03:30
Από τον Υπουργό Τύπου Δημήτρη Ρέππα, από το ΕΘΚΕΠΙΧ και από την ΕΥΠ έφθασαν πληροφορίες ότι τουρκικός τηλεοπτικός σταθμός μετέδωσε ότι έγινε αποβίβαση Τούρκων καταδρομέων στη Δυτική Ίμια. Το γεγονός επιβεβαίωσε και ο Holbrooke τηλεφωνικά στον κ. Πάγκαλο. Η εξέλιξη αυτή μου δημιούργησε ένα βαθύτατο προβληματισμό, γιατί είχα την εντύπωση ότι οι συνεννοήσεις για μια πολιτική λύση του θέματος είχαν προχωρήσει. Θεωρούσα, επίσης, ότι εφ΄ όσον γίνονταν τριγωνικές συζητήσεις για πολιτική επίλυση του προβλήματος είχαμε, τουλάχιστον, εξασφαλίσει από τον διαμεσολαβητή -που ήταν ο Holbrooke- ότι κατά τη διάρκειά τους ένα μορατόριουμ για οποιαδήποτε στρατιωτική δράση όλων των πλευρών. Γι΄ αυτό και προκύπτει το ερώτημα: εάν είχαμε πάρει τέτοιες διαβεβαιώσεις, ποια πλευρά ευθύνεται για τη μη τήρηση τέτοιων δεσμεύσεων; Είχα και εξακολουθώ να έχω σοβαρούς προβληματισμούς για το ζήτημα αυτό.
Η δραματική αυτή αλλαγή των δεδομένων είχε ως άμεση συνέπεια μια σκληρή αντιπαράθεση ανάμεσα στον κ. Σημίτη και τον κ. Λυμπέρη στο γραφείο του Πρωθυπουργού. Οι φιλικές σχέσεις των δύο ανδρών διαλύθηκαν και προέκυψαν αλληλοκατηγορίες. Από τη δική μου πλευρά, οι ενέργειες ήταν δύο: να εξακριβωθεί από δικές μας πηγές αν πράγματι υπήρξε αποβίβαση Τούρκων καταδρομέων στη Δυτική Ίμια και να διατάξω να τεθεί σε εφαρμογή το υφιστάμενο σχέδιο ανακατάληψης. Και τα δύο αυτά θέματα τα χειρίστηκε από το ΕΘΚΕΠΙΧ όπου βρισκόταν ο έμπειρος Υφυπουργός Εθνικής Άμυνας, Πτέραρχος εν αποστρατεία Νίκος Κουρής.
31/1/96, 04:00
Ο Πρωθυπουργός συγκαλεί το Κυβερνητικό Συμβούλιο Εξωτερικών και Άμυνας (ΚΥΣΕΑ) που συνέρχεται στο γραφείο του και συνεδριάζει πλέον επίσημα, για τον τρόπο αντιμετώπισης της κρίσης όπως διαμορφώθηκε. Δύο ήταν οι επιλογές: Ή θα προχωρούσαμε άμεσα σε στρατιωτική επιχείρηση ανακατάληψης της Δυτικής Ίμιας, ή θα δεχόμασταν πολιτική λύση με βάση το πακέτο που είχε διαπραγματευτεί ο κ. Πάγκαλος.
Στη συζήτηση στο ΚΥΣΕΑ, ο Α/ΓΕΕΘΑ ρωτήθηκε από τον Πρωθυπουργό με ποιο τρόπο θα μπορούσαμε να αντιδράσουμε στην αποβίβαση των Τούρκων κομάντος στα Δυτικά Ίμια. Στην αρχή ο κ. Λυμπέρης φάνηκε επιφυλακτικός και ήθελε να βεβαιωθεί από δικές μας πηγές αν πράγματι έγινε αποβίβαση. Έτσι, στις 04:13, με εντολή Α/ΓΕΕΘΑ, απονηώνεται Ε/Π από Φ/Γ Ναυαρίνο για επιβεβαίωση ότι οι Τούρκοι βρίσκονται στα Δυτικά Ίμια. Η αποστολή αυτή κρίθηκε επιβεβλημένη γιατί οι πληροφορίες για την παρουσία Τούρκων στα Δυτικά Ίμια δεν θεωρούντο πλήρως αξιόπιστες και γιατί η ακριβής θέση και δύναμη της τουρκικής ομάδος ήταν αναγκαία για την εκτέλεση του σχεδίου ανακατάληψης.
Περίπου την ίδια ώρα και στο πλαίσιο εντολής του ΥΦΕΘΑ για προετοιμασία εφαρμογής σχεδίου ανακατάληψης της Δυτικής Ίμιας, η δεύτερη ομάδα ανδρών ΜΥΚ που επέβαινε στην Κ/Φ κινήθηκε προς την Ανατολική Ίμια, παρέλαβε επιπλέον εξοπλισμό υποστήριξης και επέστρεψε στην Κ/Φ Πυρπολητής εν αναμονή διαταγής εκτέλεσης της επιχείρησης ανακατάληψης.
Στις 04:25, το Ε/Π επιβεβαιώνει εντοπισμό ομάδας Τούρκων καταδρομέων επί της Δυτικής Ίμιας, γεγονός που σχεδόν ταυτόχρονα αναφέρει και σκάφος του Π.Ν. που τους εντόπισε με νυκτοσκόπιο. Όταν οι πληροφορίες από το ΕΘΚΕΠΙΧ επιβεβαίωσαν την αποβίβαση (περίπου 04:25), ο κ. Λυμπέρης, μετά από τηλεφωνική επαφή που είχε με το επιτελείο του στο ΓΕΕΘΑ από τον προθάλαμο του πρωθυπουργικού γραφείου, παρουσία αξιωματικών και του Αρχηγού της ΕΥΠ, Ναυάρχου Λεωνίδα Βασιλικόπουλου, με τους οποίους συνομίλησε και άκουσε εισηγήσεις τους για εκτέλεση καταδρομικής επιχείρησης ανακατάληψης από τη δεύτερη ομάδα της Μονάδας Υποβρυχίων Καταστροφών (ΜΥΚ), επανήλθε στην αίθουσα. Εκεί ο Πρωθυπουργός τον ρώτησε τι είχε να εισηγηθεί για την εκδίωξη των Τούρκων κομάντος. Ο κ. Λυμπέρης παρέθεσε δύο επιλογές: (1) βομβαρδισμό από πλοία, και (2) βομβαρδισμό από Α/Φ. Σε ερώτηση του Πρωθυπουργού αν σε τέτοιες ενέργειες θα υπήρχε γενικότερη αντίδραση των Τούρκων, ο κ. Λυμπέρης απάντησε καταφατικά. Κατόπιν αυτού ο Πρωθυπουργός απέκλεισε την επιλογή βομβαρδισμών γιατί θα οδηγούσε σε ελληνοτουρκικό πόλεμο. Ο Πρωθυπουργός ρώτησε τον κ. Λυμπέρη αν μπορούσε να αποβιβάσει Έλληνες καταδρομείς για να συλλάβουν, μέχρι τα ξημερώματα (δηλαδή περίπου σε 45 λεπτά), τους Τούρκους κομάντος. Ο κ. Λυμπέρης απάντησε αρνητικά γιατί μία τέτοια επιχείρηση απαιτούσε τουλάχιστον δύο ώρες για προετοιμασία και εκτέλεση.
Μου έκανε εντύπωση η θέση του κ. Λυμπέρη γιατί, σύμφωνα με τις διαταγές, υπήρχε ομάδα ανδρών ΜΥΚ σε άμεση ετοιμότητα στην περιοχή, όπως και ομάδα ειδικών δυνάμεων στην Κω σε ετοιμότητα δράσης 15 λεπτών. Οι ομάδες αυτές είχαν αρχίσει, κατόπιν εντολών του ΥΦΕΘΑ Νίκου Κουρή, προετοιμασία εκτέλεσης επιχείρησης ανακατάληψης της Δυτικής Ίμιας. Υπέθεσα ότι ο κ. Λυμπέρης κατέληξε σ΄ αυτήν την θέση μετά από επικοινωνία που είχε με το Επιτελείο του και στο φως νεώτερων πληροφοριών και εκτιμήσεων.
[ [ Στρατιωτικές πηγές που είχαν ανάμειξη στα γεγονότα των Ιμίων, υποστηρίζουν ότι ο ισχυρισμός του κ. Λυμπέρη ότι δεν μπορούσε να χρησιμοποιήσει την ομάδα ΜΥΚ γιατί υστερούσε αριθμητικά των Τούρκων καταδρομέων δεν ευσταθεί, δεδομένου ότι θα μπορούσε να την ενισχύσει με άνδρες από την ομάδα που ήταν στην Ανατολική Ίμια, σε συνδυασμό με τη σαφή τακτική και αριθμητική ναυτική υπεροχή που είχαμε στην περιοχή. ] ]
Με βάση αυτές τις συζητήσεις, η αποδοχή της «πολιτικής λύσης» ήταν μονόδρομος. Ζήτησα επιμόνως τη διαβεβαίωση ότι ισχύει η πολιτική πρόταση που είχε προωθηθεί προηγουμένως, την 01:30, δηλαδή αμοιβαία υποχώρηση μονάδων και πλοίων, όχι όμως της ελληνικής σημαίας. Ο κ. Πάγκαλος μας διαβεβαίωσε, όπως το επανέλαβε και στη Βουλή λίγες ώρες αργότερα, ότι αυτή η πολιτική πρόταση ισχύει και ότι δεν μπαίνει όρος απομάκρυνσης της σημαίας.
Η ομόφωνη απόφαση του ΚΥΣΕΑ ήταν να επιλεγεί η πολιτική λύση, με το σκεπτικό ότι μια στρατιωτική δράση θα οδηγούσε σε μια γενίκευση της σύρραξης και, κατ΄ ανάγκη, θα έφερνε επιδιαιτησία για την ειρηνική επίλυση των διαφορών, κάτι που ευθύς εξ αρχή η κυβέρνηση είχε δηλώσει πως ήθελε να αποφύγει. Η συμφωνία που μας προτεινόταν ήταν μια επαναφορά στο status quo ante, το οποίο κάτω από τις συνθήκες που είχαν διαμορφωθεί και την πολιτική κατάσταση στην Ελλάδα, θα ήταν συμφέρουσα για τον τόπο. Τις στιγμές εκείνες δεν υπήρχαν αμφιβολίες για το περιεχόμενο της συμφωνίας. Οι αμφιβολίες ανέκυψαν μετά την απόφαση του ΚΥΣΕΑ.
Στην τελική διατύπωση των θέσεων του ΚΥΣΕΑ, ο κ. Πάγκαλος και στη συνέχεια ο κ. Σημίτης εξέφρασαν την άποψη ότι με δική μας απόφαση και πρωτοβουλία, και για λόγους προστασίας της σημαίας, η φρουρά θα έπρεπε να πάρει μαζί της τη σημαία. Η απόφαση του ΚΥΣΕΑ ελήφθη σε αυτήν τη βάση. Δε θα υπήρχε περίπτωση το ΚΥΣΕΑ να συμφωνήσει, εγώ τουλάχιστον δε θα συμφωνούσα, εάν η απόσυρση της σημαίας ήταν όρος του πακέτου της πολιτικής λύσης.
Κατά τη διάρκεια των συζητήσεων στο ΚΥΣΕΑ, ήρθε η πληροφορία για πιθανή πτώση ελικοπτέρου λόγω απώλειας προσανατολισμού, η οποία διαψεύστηκε λίγα λεπτά αργότερα από το ΓΕΝ και το Συμβούλιο προχώρησε στις αποφάσεις του.
31/1/96, 06:30
Μετά τη συνεδρίαση του ΚΥΣΕΑ, και την απόφασή του για πολιτική λύση με βάση το πακέτο που είχε διαπραγματευτεί με τον κ. Holbrooke ο κ. Πάγκαλος, οι Υπουργοί Εθνικής Άμυνας και Εξωτερικών, Αρσένης και Πάγκαλος, έδωσαν στον προθάλαμο του πρωθυπουργικού γραφείου κοινή συνέντευξη τύπου για τη λήξη της κρίσης. Στις αντιδράσεις εκπροσώπων του Τύπου διακρινόταν ένα αίσθημα ανακούφισης. Δεν είχε γίνει ακόμα και σε μας γνωστή η πτώση του ελικοπτέρου και η απώλεια του πληρώματός του.
31/1/96, πρωί
Επίσκεψη του Αμερικανού Πρέσβυ κ. Thomas Niles στο γραφείο του Πρωθυπουργού στη Βουλή. Μετά τις 11:00, η συζήτηση στη Βουλή συνεχίζεται. Αμέσως μετά την έναρξή της, ο κ. Σημίτης ευχαριστεί τις ΗΠΑ για τη συμβολή τους στη λύση της κρίσης.
Η πτώση του ελικοπτέρου και το σχετικό πόρισμα
Ο Α/ΓΕΝ, Αντιναύαρχος Γιάννης Στάγκας, με τηλεφώνημα περί τις 06:45 της 31/1/96 στο σπίτι μου, όπου πήγα μετά τη λήξη του ΚΥΣΕΑ και τις κοινές δηλώσεις προς τον Τύπο που κάναμε με τον κ. Πάγκαλο, με πληροφόρησε για την πτώση του ελικοπτέρου. Το γεγονός το έκανα αμέσως γνωστό στο Πρωθυπουργό με τηλεφώνημα στο σπίτι του όπου βρισκόταν και αυτός μετά τον ΚΥΣΕΑ. Σαφέστερη εικόνα για την απώλεια του ελικοπτέρου και του πληρώματός του υπήρξε κατά τις 07:00, οπότε και άρχισε και η προβολή του συμβάντος από τα ΜΜΕ , ως του κυριάρχου στοιχείου της έκβασης της κρίσης. Πράγματι, στην ουσία, αυτό έδωσε και το χρώμα της λήξης της, γεγονός που χρησιμοποιήθηκε από τα μεν ΜΜΕ ως θέαμα, από δε την αντιπολίτευση ως επιχείρημα των επικρίσεών της κατά της κυβέρνησης. Οργίαζαν, μάλιστα, οι φήμες, οι οποίες υφέρπουν ακόμα μέχρι σήμερα, ότι το ελικόπτερο καταρρίφθηκε από τουρκικά πυρά.
Η κηδεία των τριών μελών του πληρώματος του ελικοπτέρου, του Υποπλοιάρχου Χρ. Καραθανάση, του Υποπλοιάρχου Π. Βλαχάκου και του Αρχικελευστή Ε. Γιαλοψού, έγινε μέσα σε ένα γενικό κλίμα ιδιαίτερης έντασης. Για μένα προσωπικά, ήταν ιδιαίτερα δύσκολες οι στιγμές της παρουσίας μου στις κηδείες των αξιωματικών και του υπαξιωματικού που χάθηκαν.
Η έκθεση των εμπειρογνωμόνων, που ολοκληρώθηκε και κατατέθηκε στις 10/2/96, δεν αφήνει ούτε την παραμικρή υποψία ότι το ελικόπτερο κατέπεσε συνεπεία τουρκικών πυρών. Για να διαλυθούν και οι τελευταίες υπόνοιες για το αντίθετο, μετά την ανάσυρση των τμημάτων του από το βυθό, έδωσα εντολή να εκτεθούν σε κοινή θέα στη βάση του Ναυτικού στον Μαραθώνα. Για τους ίδιους λόγους, διέταξα να δοθεί στη δημοσιότητα το πόρισμα των εμπειρογνωμόνων με όλα τα στοιχεία, εκτός από τα στοιχεία των ιατροδικαστικών εκθέσεων που αφορούσαν την κατάσταση της υγείας και τις πτητικές ικανότητες των μελών του πληρώματος. Αυτό ήταν για μένα όχι μόνο θέμα προσωπικής ευαισθησίας προς τους απολεσθέντες στρατιωτικούς, αλλά και ένδειξη τιμής για τη θυσία τους .
Η μελέτη και έκθεση για τα αίτια της πτώσης του ελικοπτέρου έγινε από επιτροπή ειδικών εμπειρογνωμόνων του Γενικού Επιτελείου Ναυτικού, αξιωματικών ειδικών για θέματα βαλλιστικής της Ελληνικής Αστυνομίας και του Στρατού, καθώς και γιατρών. Η Επιτροπή χρησιμοποίησε στο έργο της για τον έλεγχο μηχανημάτων, συσκευών οργάνων και εξαρτημάτων διευκολύνσεις που της προσέφεραν το Κέντρο Έρευνας και Τεχνολογίας της Αεροπορίας, η Ελληνική Αεροπορική Βιομηχανία και το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.
Το πόρισμα της επιτροπής δόθηκε στη δημοσιότητα στις 23/4/96 και, μεταξύ άλλων, αναφέρει τα εξής:
«Από την έκθεση βλητικής διερεύνησης και πραγματογνωμοσύνης σε συνδυασμό με τις ιατροδικαστικές εκθέσεις, διαπιστώθηκαν τα ακόλουθα:
1) Από τη λεπτομερειακή και επισταμένη εξέταση όλων των μεταλλικών επιφανειών, διαπιστώθηκε ότι σε όλες αυτές δεν υπάρχουν διατρήσεις ή άλλες ενδείξεις βλητικού ενδιαφέροντος. Πολλές από τις εξετασθείσες επιφάνειες είτε δεν φέρουν καμία φθορά ή οπή, είτε αυτές που φέρουν οφείλονται σε αποκολλήσεις μεταλλικών επιφανειών οι οποίες συνδέονται με καρφίδια και σε διασχίσεις λόγω στρεβλώσεων, διατμήσεων και εφελκυσμών αυτών.
2) Επί των εξετασθέντων τμημάτων και μεταλλικών επιφανειών του ελικοπτέρου, καμία βολίδα ή θραύσμα αυτής δεν ευρέθη ελεύθερο ή εσφηνωμένο σε κάποιο σημείο αυτών, αλλά ούτε και εσφηνώσεις άλλων διασπαρθέντων θραυσμάτων υπήρχαν.
3) Ουδέν ίχνος, πειστήριο, διαγνωστικό σημείο, στοιχείο, κώλυμα, κατάλοιπο, εύρημα ενδεικτικό έκρηξης ενετοπίσθη ή ανευρέθη.
4) Οι ιατροδικαστικές εκθέσεις για τα τρία μέλη του πληρώματος του ελικοπτέρου πουθενά δεν αναφέρουν ως ιατροδικαστικά ευρήματα ή αίτια θανάτου τραύματα εκ βολίδων ή βλημάτων πυροβόλων όπλων ή κακώσεις απότοκες έκρηξης.
5) Οι διατρήσεις, οπές και εντυπώματα και λοιπές παρομοίου είδους φθορές που φέρουν τα εξετασθέντα τμήματα του ελικοπτέρου οφείλονται αποκλειστικά σε αποκολλήσεις των μεταλλικών επιφανειών οι οποίες συνδέονται με μεταλλικά καρφίδια και κοχλίες.
Συμπερασματικά, οι διατρήσεις και λοιπές φθορές δεν προκλήθηκαν από βολίδες πυροβόλων όπλων, ούτε από κάποια έκρηξη, αλλά οφείλονται αποκλειστικά σε πρόσκρουσή του στη θάλασσα κατά την πτώση του και την παραμονή του σε αυτή κατά 15θήμερο και πλέον».
Σε άκρως απόρρητη αξιολόγηση του αεροπορικού ατυχήματος, η οποία φέρει ημερομηνία 19/3/96, επιρρίπτονται ευθύνες και διαπιστώνονται σοβαρά σφάλματα επίβλεψης κατά τη σχεδίαση και εκτέλεση της αποστολής του ελικοπτέρου, καθώς και της επιλογής του συγκεκριμένου πληρώματος».
ΟΔΥΣΣΕΙΑ, 30/1/2026 #ODUSSEIA #ODYSSEIA