Αυτό είναι το ερώτημα που απασχόλησε ένα διεπιστημονικό ερευνητικό πρόγραμμα, καθώς και μια έκθεση που εγκαινιάστηκε αυτόν τον μήνα στο Μουσείο Τέχνης και Ιστορίας της Γενεύης (Musée d’art et d’histoire – MAH), παρουσιάζοντας δώδεκα σχέδια με κιμωλία, φιλοτεχνημένα το 1762 από τον καλλιτέχνη του 18ου αιώνα Ζαν-Ετιέν Λιοτάρ, τα οποία απεικονίζουν την οικογένεια της αυτοκράτειρας της Αυστρίας, Μαρίας Θηρεσίας.
Όπως αποδείχθηκε, το πορτρέτο που η Σεθ χρησιμοποίησε για να εικονογραφήσει το εξώφυλλο του βιβλίου της δεν απεικόνιζε τελικά τη Μαρία Αντουανέτα, όπως πιστευόταν επί μακρόν, αλλά την αδελφή της, Μαρία Καρολίνα.
«Μου αρέσει πολύ να μπορώ να το λέω αυτό στους ανθρώπους, γιατί δείχνει απλώς ότι η έρευνα είναι μια συνεχής διαδικασία και ότι μαθαίνουμε επίσης από τα λάθη μας», λέει η Σεθ, καθηγήτρια γαλλικής λογοτεχνίας στο All Souls College του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης. «Υπάρχουν πράγματα που μπορούν ακόμη να ανακαλυφθούν, ακόμη και σε σχέση με σπουδαία πορτρέτα και σπουδαία κείμενα. Πρέπει να τα μελετούμε και να αμφισβητούμε όσα θεωρούμε δεδομένα».
Η Σεθ διέθετε ιστορικά τεκμήρια που αποδείκνυαν ότι το πορτρέτο, το οποίο παλαιότερα θεωρούνταν ότι απεικόνιζε τη Μαρία Αντουανέτα, ήταν στην πραγματικότητα το πορτρέτο της Μαρίας Καρολίνας. Ωστόσο, ήταν πιο δύσκολο να υποστηρίξει τον αντίστροφο ισχυρισμό: ότι το πορτρέτο που κάποτε θεωρούνταν πως απεικόνιζε τη Μαρία Καρολίνα ήταν στην πραγματικότητα της Μαρίας Αντουανέτας.
Θυμούμενη τα δημοφιλή φίλτρα που είχε δει στο διαδίκτυο, η Σεθ αναρωτήθηκε τι θα συνέβαινε αν ανέβαζε το πορτρέτο σε μια εφαρμογή που προσθέτει δέκα ή είκοσι χρόνια στην ηλικία των προσώπων. Το έκανε και στη συνέχεια συνέκρινε το αποτέλεσμα με ένα πορτρέτο της Γαλλίδας βασίλισσας σε μεγαλύτερη ηλικία.
Η Σεθ ανέφερε το ζήτημα στη Μαρί-Εβ Σελιό-Σερέρ, ανώτερη επιμελήτρια και επικεφαλής του Τμήματος Γραφικών Τεχνών στο Μουσείο Τέχνης και Ιστορίας της Γενεύης (Musée d’art et d’histoire – MAH), σχηματίστηκε ομάδα που περιείχε ακόμη και ανθρωπολόγους και ετέθη το ερώτημα: Μπορούν οι σύγχρονες τεχνολογίες τεχνητής νοημοσύνης (AI) και βιομετρίας να χρησιμοποιηθούν για την ταυτοποίηση προσώπων που απεικονίζονται σε καλλιτεχνικά πορτρέτα αιώνων;
Επιχειρήθηκε η απάντησε σε αυτό το ερώτημα μέσω ενός κοινού πειραματικού προγράμματος με την ονομασία INTERART, το οποίο αποτελεί συνεργασία μεταξύ του MAH, του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, του Ερευνητικού Ινστιτούτου Idiap και της Σχολής Ποινικής Δικαιοσύνης του Πανεπιστημίου της Λωζάνης. Η ταυτοποίηση του προσώπου που έχει ποζάρει για ένα πορτρέτο αποτελεί ένα σύνθετο έργο της ιστορίας της τέχνης, το οποίο προϋποθέτει τη μελέτη της προέλευσης του έργου, των επιγραφών, των αρχειακών τεκμηρίων, της εικονογραφικής αντιπαραβολής, της ιστορίας των συλλογών, καθώς και της ενδυμασίας και των κοσμημάτων. Θα μπορούσαν οι σύγχρονες τεχνολογίες να αποτελέσουν ένα ακόμη εργαλείο στη φαρέτρα του ερευνητή;
Τα αποτελέσματα του προγράμματος, σε αυτό το πρώιμο στάδιο, παρουσιάζονται σε μια έκθεση που εγκαινιάστηκε αυτόν τον μήνα στο MAH, με τίτλο Liotard & Marie-Antoinette: Faces Under Investigation («Λιοτάρ και Μαρία Αντουανέτα: Πρόσωπα υπό διερεύνηση»), καθώς και στον συνοδευτικό κατάλογό της. Η έκθεση θα διαρκέσει έως τις 7 Φεβρουαρίου 2027 και παρουσιάζει και τα έντεκα σχέδια των παιδιών της Μαρίας Θηρεσίας, καθώς και ένα πορτρέτο του πατέρα τους, Φραγκίσκου-Στεφάνου της Λωρραίνης, το οποίο προστέθηκε πρόσφατα στη συλλογή του μουσείου. Στο πλαίσιο της έκθεσης, τα πορτρέτα της Μαρίας Αντουανέτας και της Μαρίας Καρολίνας, φιλοτεχνημένα από τον Λιοτάρ, φέρουν πλέον νέους τίτλους, οι οποίοι αποδίδουν σωστά την ταυτότητα των εικονιζόμενων προσώπων.
Τα σύγχρονα συστήματα αναγνώρισης προσώπου, τα οποία αναπτύχθηκαν αρχικά για φωτογραφίες, μπορούν να συγκρίνουν πρόσωπα παρά τις διαφορές στη στάση του σώματος, στον φωτισμό, στην έκφραση, στην ηλικία και στην ποιότητα της εικόνας. Ωστόσο, δεν σχεδιάστηκαν ποτέ για να χρησιμοποιούνται σε πίνακες ζωγραφικής, όπου δύο πορτρέτα του ίδιου προσώπου μπορεί να παρουσιάζουν σημαντικές διαφορές ως προς το ύφος και την τεχνική. Η πρόκληση, επομένως, είναι να δημιουργηθούν μοντέλα που θα μπορούν να αναγνωρίζουν τα σταθερά χαρακτηριστικά του προσώπου, ανεξάρτητα από τις αλλαγές που επιφέρει η καλλιτεχνική δημιουργία.
Υπάρχει, ωστόσο, μία σημαντική επιφύλαξη: για να μπορεί ένας πίνακας να αναλυθεί αποτελεσματικά μέσω της βιομετρίας και της τεχνητής νοημοσύνης, θα πρέπει να έχει φιλοτεχνηθεί με το εικονιζόμενο πρόσωπο να ποζάρει απευθείας μπροστά στον καλλιτέχνη και, επομένως, να αποδίδει όσο το δυνατόν πιστότερα την πραγματική του όψη. Αυτό σημαίνει, για παράδειγμα, ότι δεν θα πρέπει να πρόκειται για αντίγραφο ενός ήδη υπάρχοντος πορτρέτου.
Η προοπτική που προσφέρει ένα τέτοιο μοντέλο είναι να υπολογίζει επίπεδα πιθανότητας και όχι να δίνει οριστικές απαντήσεις. «Δεν υπάρχει ποτέ απάντηση που να είναι σωστή κατά 100%, και αυτό είναι επίσης που κάνει το εγχείρημα ενδιαφέρον», λέει η Σελιό-Σερέρ. «Μας δίνει μια πιθανότητα».
Η προσέγγιση αυτή παρουσιάζει προοπτικές, αλλά χρειάζεται περαιτέρω βελτίωση. Ο αλγόριθμος μπορεί να υποδείξει συσχετισμούς που δεν θα περνούσαν φυσιολογικά από το μυαλό των μελετητών και ενδέχεται να συμβάλει στην ταυτοποίηση των προσώπων που απεικονίζονται σε πορτρέτα.
«Όλοι γνωρίζουμε ότι τα μουσεία είναι γεμάτα πορτρέτα με τίτλους όπως “Άγνωστη γυναίκα” ή “Άγνωστος άνδρας”. Αν διαθέτουμε βάσεις δεδομένων με πορτρέτα στα οποία γνωρίζουμε με απόλυτη ακρίβεια την ταυτότητα του εικονιζόμενου προσώπου, την ηλικία του και ότι πράγματι πόζαρε για τον συγκεκριμένο καλλιτέχνη, μεταξύ άλλων στοιχείων, τότε, προσθέτοντας στη βάση ένα πορτρέτο αγνώστου ταυτότητας, ο αλγόριθμος πιθανότατα θα μπορούσε να μας υποδείξει ορισμένες πιθανές αντιστοιχίες», εξηγεί η Σεθ. «Ίσως μας δώσει κάποια στοιχεία που θα μας οδηγήσουν παρακάτω».
Υπό αυτή την έννοια, η διαδικασία θα έμοιαζε κάπως με μια βάση δεδομένων εγκληματιών, στην οποία εισάγονται τα δακτυλικά αποτυπώματα ενός υπόπτου με την ελπίδα να βρεθεί κάποια αντιστοιχία.
Η Σεθ και η Σελιό-Σερέρ σπεύδουν να διευκρινίσουν ότι αυτά τα εργαλεία δεν πρόκειται να αντικαταστήσουν την ανθρώπινη παρατηρητικότητα ούτε τις παραδοσιακές μεθόδους έρευνας. Αντιθέτως, θα μπορούσαν να λειτουργήσουν συμπληρωματικά.
«Οι ιστορικοί της τέχνης δείχνουν αρκετά μεγάλο ενδιαφέρον για αυτή την προσέγγιση. Δεν σημαίνει ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα αντικαταστήσει την έρευνα στην ιστορία της τέχνης· πρόκειται περισσότερο για ένα υποστηρικτικό μέσο ή ένα εργαλείο που μπορεί να προσφέρει ενδείξεις», επισημαίνει η Σελιό-Σερέρ. «Προς το παρόν, λειτουργεί υποστηρικτικά, αλλά ποιος ξέρει πόσο μακριά μπορεί να φτάσει η εξέλιξη αυτού του εργαλείου;»
Πηγή: ArtNews
ΟΔΥΣΣΕΙΑ, 24/10/2026 #ODUSSEIA #ODYSSEIA, Μαγδαληνή Ντούκα Μοντεσάντου