Στη λαϊκή σύγχρονη παράδοση , το ξεφάντωμα και η μάσκαρα γίνονται συνώνυμα στο χρονικό πλαίσιο της αποκριάς. Επειδή έχει μεταβληθεί από τον λαογραφικό συγκρητισμό, τα τελευταία περίπου τριάντα χρόνια, στο καρναβάλι εκδηλώνονται προπαρασκευαστικά στοιχεία της μάσκαρας( ή μασκαριάς).
Στην αστική συμπεριφορά που βλέπουμε σήμερα στο καρναβάλι, η μάσκαρα δηλώνει συμπεριφορές των ατόμων, όχι στοιχεία του πολιτισμού.
Τα δρώμενα της Αποκριάς πιστεύεται ότι συνεχίζουν τα δρώμενα των Ελευσίνιων μυστηρίων και των εορτών του Διονύσου. Τα τελετουργικά, η σημασία του θεάτρου και ο ρόλος του χορού, απορρέουν ζωντανά στα δρώμενα της Αποκριάς και τονίζουν την συνέχεια των εθίμων της λαογραφίας του Ελληνισμού. Δεν πρόκειται μόνο για τα τελετουργικά-εξευμενιστικά και παιδευτικά δρώμενα αλλά και για την ζωντανή συνέχεια του θεάτρου, από τα πιο γνωστά, το έργο-Ερωτόκριτος. φωτό: ο Θεός Διόνυσος και ο θεατρικός κόσμος, αγγείο περί το 400π.Χ.-ελληνική μυθολογία, Εκδοτική Αθηνών.
Η Αποκριά, βρίσκεται χρονικά μετά το άνοιγμα του Τριωδίου έως την αρχή της Μ. Τεσσαρακοστής. Το χρονικό πλαίσιο είναι αρχαίο και σηματοδοτείται, από έθιμα που ξεκινούν στις αρχές του σημερινού Ιανουαρίου μέχρι τα μέσα του Φεβρουαρίου. Αυτό συμβαίνει επειδή ο Φεβρουάριος- Februarius- o μήνας των καθαρμών, είναι ο τελευταίος του έτος στο ρωμαϊκό ημερολόγιο. Συνήθως οι Απόκριες είναι στα τέλη του Φεβρουαρίου. Η μεταβατική Αποκριά, είναι ενδεικτική επειδή στερεώνει τη χαρά, τον προγονικό δεσμό και την προσοχή στη θεία δύναμη μαζί με το υπερβατό, που σχετίζεται με την ψυχή.
Γραμμικά στο χρόνο το ανθρώπινο έργο εκδηλώνει αλληλεξαρτώμενα τελετουργικά, που κορυφώνονται με το άνοιγμα του Τριωδίου και αφορούν: την κάθαρση με την αλλαγή του νέου έτους, την παίδευση των μικρών ανθρώπων για τα πάθη και τις σχέσεις, την αναζήτηση του έργου μέσα από την μοναξιά της ψυχής, το διαβατήριο ερέθισμα της συνείδησης στο μυστήριο της Ανάστασης, το κάλεσμα της φύσης για αναγέννηση στον κύκλο των εποχών και την ψυχοκοινωνική εκτόνωση σε όσα ο άνθρωπος αισθάνεται καταπίεση. Βρίσκονται στον φυσικό και στον πνευματικό. Τα έθιμα της Αποκριάς είναι συμβολικό «ξέσπασμα» και «ξεκούρασμα», μέρος και της κοινής ψυχαγωγίας του λαού.
Το Τριώδιο, το εκκλησιαστικό βιβλίο που ακούγεται από την Κυριακή του Τελώνου και του Φαρισαίου έως την Ανάσταση, οριοθετεί γραμμικά τα γεγονότα. Σε μια κυκλική πορεία ο λαός, προετοιμάζεται κοινωνικά και ψυχικά για το Πάσχα προς την Ανάσταση.
Η Αποκριά , είναι η τελευταία εβδομάδα κατάλυσης κρέατος. Ακολουθεί η εβδομάδα της Τυρινής και έπεται η καθαρά Δευτέρα, με την έναρξη της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Από την αρχή του Τριωδίου έως την Καθαρά Δευτέρα, αντιπροσωπεύει σήμερα το ξεφάντωμα σε συνδυασμό με την μεταμφίεση- η Αποκριά εκπροσωπεί τις τρεις Κυριακές( προσφωνήσιμη, απολυτή, Τυρινή).
Όμως, το μασκάρεμα που βλέπουμε στην Αποκριά δεν αφορά μόνο το Τριώδιο. Παρατηρώντας γωνιές του Ελληνισμού αλλά και της Ευρώπης ( χαρακτηριστικοί είναι οι Nuuttipukki της Φιλανδίας ή οι Julebukk στην Νορβηγία), βλέπουμε να ξεπηδούν από την ιστορία, “αρχαίοι” μασκαρεμένοι άνθρωποι. Ένα ζωντανό παράδειγμα, είναι οι Μωμόγεροι, ένα έθιμο που μεταφέρθηκε στην λαογραφία της κεντρικής Ελλάδας μετά την Γενοκτονία των Ελλήνων της Μικράς Ασίας και του Πόντου, μέσα από την προσφυγιά. Από τους Μωμόγερους, τους Κουδουνάτους της Μυτιλήνης, τις Μπούλες της Νάουσας, τις Κουρέλες, γεννιέται ένας εθιμικός μουσικοχορευτικός κώδικας συμπεριφοράς. Ένας κώδικας απαράβατος που κάθε χρόνο, προετοιμάζει το σώμα για επιβίωση και την ψυχή για μεταρσίωση.
Από τις αρχαίες ρίζες του ελληνισμού, ξεπηδούν χορευτές και τραγουδοποιοί μεταμφιεσμένοι σε ανθρωπομορφικά πνευματικά όντα ή στιχιά• φορούν δέρματα ζώων-αργότερα χρωματιστά ρούχα που καλύπτουν όλο το σώμα και ξεκινούν την πορεία της αναγέννησης: οι κουδούνες, τα ραβδιά και οι όργανα που μετέπειτα προστέθηκαν, ξυπνούν την αθώα φύση και αφυπνίζουν τον άνθρωπο.
Oι μεταμφιέσεις των ανθρώπων ήταν μια ομάδα αποτελούμενη από άνδρες που κάλυπταν το σώμα με δέρματα και προβιές. Γύρω από την μέση και την κοιλιακή χώρα, έβαζαν κουδούνια. Έβαφαν τα πρόσωπα τους με σκούρα χρώματα ή φορούσαν προβιές σε σχήμα μάσκας προσώπου ή ζώου. Κρατούσαν μεγάλα ραβδιά με κουδούνια και τα χτυπούσαν στο έδαφος. Καθώς κινούνταν οι κουδούνες ρυθμικά κινούνται. Μετέπειτα, οι μεταμφιέσεις αποκτούν χρώμα. Συνήθως βλέπουμε τις παραδοσιακές φορεσιές με πολύχρωμες κορδέλες ή μαντήλια και στολίδια στις φουστανέλες ενώ προστίθεται και περικεφαλαία- ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η φορεσιά από το χωριό Καμιναράτα της Κεφαλονιάς, όπου η επίσημη παραδοσιακή φορεσιά του χωριού, έχει τα στοιχεία της τότε αποκριάτικης.
Τα δρώμενα αυτά, ξεκινούν με την αλλαγή του χρόνου, κορυφώνονται δε, την περίοδο της Αποκριάς, σε μια έκθεση υπερβολής του κακού και πρόκλησης για την συνείδηση.
Τα τραγούδια που λέγονται από τους χορευτές, είναι τελετουργικά με ψυχαγωγικό νόημα. Παιδευτικά για τους μικρούς ανθρώπους που εξηγούν τους κανόνες της ζωής άλλα και για τους μεγάλους ανθρώπους, θυμίζοντας ότι η ψυχή δεν πεθαίνει ( άσματα θυμικά και αναλογισμού των παθών). Τελετουργικά δε, επειδή θέλουν να δώσουν καλούν αιωνούς. Αυτό βέβαια δεν πρέπει να μας κάνει να πιστεύουμε πως τα έθιμα στήθηκαν από τον λαό για την φύση, λόγω του φόβου. Η ουσία τους είναι βαθιά ριζωμένη σε δεσμούς αξιών, αλλά και σε ψυχικές αναζητήσεις. Τα τραγούδια των μασκαρεμένων στην αρχή του έτους είναι μουσικά ( περισσότερο ρυθμικά και λιγότερο μελωδικά) και λιγότερο στιχουργικά (συλλαβικά και έπειτα πολυσύλλαβα και ιαμβικά). Καθώς φτάνει η Αποκριά, οι λυρικές ρίμες μπαίνουν στον χορό και η μουσική του γλεντιού ενορχηστρώνεται με τα κρουστά ( κουδούνια, ραβδιά, ντέφια αργότερα). Το πρότυπο κορυφαίου- χορού, γίνεται πρότυπο κακου- αγγελιαφόρου- χορού. Η γέφυρα μεταξύ του ανυπόστατου κακού και του υποστατικού ανθρώπου, από τη νοημοσύνη αντιπροσωπεύει την υψηλή συνείδηση, προτυπώνει το σωτηριολογικό έργο και εκφράζεται από τα δρώμενα της μάσκαρας.
Στους χορούς της Αποκριάς, οι στίχοι, περιέχουν και τότε αισχρολογίες αλλά και πορνολογίες σε μια κίινηση μύησης ι των νέων, στα πλαίσια της σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης: «Να ‘μουν νύ- μωρέ, να ‘μουν νύ- να ‘μουν νύχτα στο γιαλό…», στον Πόντο : «Σαράντα μ’νιά, μπρε, μπρε, μπρε, σαράντα μ’νιά μι κύκλουσαν..» και άλλα…
Επειδή η παράδοση του Ελληνισμού, σταδιακά σμιλεύτηκε σε ελληνορθόδοξη, όχι μόνο από τον ισχυρό ρόλο του κλήρου στην κοινωνία, αλλά και επειδή έγινε το όχημα της μνήμης των κατακτημένων, πολλά έθιμα καθαγιάζονται και μετατρέπονται, από τον Σταύρο. Δεν εξαφανίζονται. Στο θάνατο τους συμβάλλει μόνο η δύναμη της ανθρώπινης επιλογής. Στην παράδοση του Ελληνισμού, υπάρχουν εκδηλώσεις αρχαίες και βυζαντινές, ζωντανές στους αιώνες. Μέσα στην εκκλησιαστική ελληνορθόδοξη παράδοση, τα τελετουργικά για τη νέα χρονιά, γίνονται περισσότερο εκδηλωτικά, μετατρέπονται σε δρώμενα. Τα στοιχεία της φύσης με τα στοιχεία της ψυχής, διαμορφώνουν έθιμα που ξεκινούν στην κορύφωση του δωδεκαημέρου, προπαρασκευάζοντας το Τριώδιο. Οι χορευτές σιγά σιγά αποκαλύπτουν τα ανθρώπινα στοιχεία τους-βλέπουμε ανθρώπους αλλιώτικους αλλά όχι στοιχειά. Μεταμφιεσμένους αλλά όχι παραλλαγμένους από τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά
Η ειδοποιός διαφορά στη παλαιά και τη σύγχρονη λαογραφία πηγάζει από την ουσία της μασκαράς. Στη μάσκαρα, η προσωποποίηση του κακού, μέσα από την σάτιρα διακωμωδείται- καθαγιάζεται από τον λαό. Σήμερα ο λαός φορά τη μάσκα του κακού, προσπαθώντας να το “εξευμενίσει” ικετευτικά, εκτονώνεται μαζί του, γίνεται η έκφραση του “άλλου του εαυτού”.
Η ανάγκη για την δικαιοσύνη, ανάγκη της ψυχής, έγινε πιο ισχυρή από την ανάγκη της καρποφορίας, της σωματικής επιβίωσης. Επιθυμία για εκτόνωση κυρίευσε επίσης τους ανθρώπους. Η δουλεία, και η αδικία, έκαναν τον λαό να εκφράζεται για την αλήθεια μέσα από σατυρικά δρώμενα. Έτσι, η περίοδος της Αποκριάς, ήδη από την αρχή αυτό που γνωρίζουμε ως “Βυζάντιο” και πιο έντονα μετά την πτώση και την κατάκτηση τον 15ο αιώνα μ. Χ. , στις περιοχές που καταλαμβάνουν οι Ενετοί, αποκτά τη φυσιογνωμία της μάσκαρας. Στη μάσκαρα, οι συνειδητές αισθήσεις του ανθρώπου, εκτονώνουν όσα δεν επιτρέπουν να ειπωθούν από τους κοινωνικούς κανόνες ή από την δουλεία. Σε αυτό το πλαίσιο, όλοι είναι μασκαρεμένοι, ή τινί τω τρόπω αλλαγμένοι από την καθημερινή τους κατάσταση. Ο αρχαίος ρόλος της θεατρικής μάσκας, εντάσσεται στην μάσκαρα. Κρυφές, επιθυμίες, αδικίες, μυστικά και σκάνδαλα, αποκαλύπτονται από τους μασκαρεμένους που εκθέτουν και αργότερα, εκθέτονται. Η μάσκα δεν κρύβει αλλά προσφέρει, είναι μια κοινή εκδήλωση της ανθρωπότητας. Πολλοί είναι όμως και αυτοί που ντύνονται με παραλλαγές και χωρίς μάσκες, μιλούν ανοιχτά. Το ψέμα, η αδικία και ο θάνατος διακωμωδούνται παιδευτικά° ακόμα γίνεται η σεξουαλική διαπαιδαγώγηση των μικρών ανθρώπων. Σε αυτό το πλαίσιο, λέγεται η αλήθεια για τις ανθρώπινες σχέσεις και τα κρυφά πάθη.
Στην ελληνορθόδοξη παράδοση, η μάσκαρα προπαρασκευάζει την πνευματική πορεία της ψυχής προς το Πάθος και την Ανάσταση του Χριστού. Τα πάθη, εκδηλώνονται μέσω της αμαρτίας, της οποίας η προαίρεση ξεκινά με τον λογισμό του πειρασμού. Η αμαρτία εκτίθεται στους αθώους, στους αμαρτωλούς, στους αδικημένους, προϊκονομεί και προετοιμάζει για τον πνευματικό αγώνα της ψυχής. Το Σάββατο της Αποκριάς, τιμώνται οι νεκροί, γίνονται δεήσεις εις ανάπαυση της ψυχής τους( για αυτό λέγεται και Ψυχοσάββατο) έξω η επόμενη Κυριακή, η Κυριακή της Απόκρεω, τιμά την Δευτέρα Παρουσία.
Στον χορό ακούγονται άσματα θυμικά του θανάτου («του’ η γης που την πατούμε ούλοι μέσα θε να μπούμε»)
Καρναβάλι( carne levare/ carnis levamen- απομάκρυνση από το κρέας, στην Κύπρο λέγεται «Σήκωσες»). Καρναβάλι ή αργότερα μάσκαρα κυριαρχεί η μεταμφίεση με την έκδηλη συμπεριφορά των ανθρώπων, το ξεφάντωμα και η υπερβολή στο φαγητό και το γλέντι. Μωμόγεροι του Καρυοχωρίου Κοζάνης, πηγή pontosnews.
Με το ξεκίνημα της απελευθέρωσης του ελληνισμού, η μεταμφίεση γίνεται ειδική: ο άνθρωπος δεν αλλάζει την ταυτότητα του, αλλά μιμείται μια άλλη. Το κακό βρίσκεται γύρω του, στους ανθρώπους. Γίνεται ο κακός δήμαρχος, ο τοκογλύφος, ο κλέφτης. Στην επτανησιακή μάσκαρα το κακό, ο κακός αρμοστής- δήμαρχος, δικαστής, τοκογλύφος, κλέφτης, ξεντροπιάζονται από τους ανθρώπους. Ο αδικημένος βρίσκει την ευκαιρία να πει την αδικία, ο άτυχος να βρει τύχη. Ακόμα και λαϊκά δικαστήρια στήνονταν την περίοδο της Αποκριάς. Σήμερα, όλα επιτρέπονται και ο άνθρωπος μεταμφιέζεται στον κακό, στον τοκογλύφο, στον δικαστή, στον κλέφτη. Η αντίθεση των δύο συμπεριφορών πηγάζει στον σκοπό τους: να διώξει ο αδικημένος την αδικία και ο άδικος να εκτεθεί στο κοινό περί δικαίου αίσθημα- όχι ο δίκαιος να γίνει άδικος για να εκτονώσει την αδικία του.
Στα Επτάνησα, το αρχαίο σατυρικό δράμα μαζί με το μέγεθος της τραγωδίας, διαμόρφωσαν την μάσκαρα. Είναι η οργανωμένη συμπεριφορά των μελών της υπερομάδας, που εκπροσωπείται από δύο κορυφαία πρόσωπα: το κακό και τον αγγελιαφόρο (είτε κήρυκες ως αγγελιαφόροι της έναρξης και της λήξης εορτών ή ημερολογιακών αναγγελιών). Το κακό, επηρεασμένο από τα γεγονότα, είναι είτε άνθρωπος μασκαρεμένος είτε ο καρνάβαλος. Ο αγγελιαφόρος, είναι αυτός που συνδιαλέγεται με το πλήθος: μιλά ανοιχτά για το κακό, για τις αδυναμίες του ανθρώπου, για την αδικία αλλά και την τιμωρία. Μεταφέρει τα λαϊκά αιτήματα και παροτρύνει την ομάδα στην απόδοση της δικαιοσύνης. Στο τέλος, ο λαός νικά το καλό που συμβολικά καταστρέφεται με την δύναμη της φύσης ( φωτιά, κόψιμο, κρέμασμα, καταδίκη). Την ίδια στιγμή που το κακό νικάται, η Ανάσταση εμφανίζεται.
Είναι πολλά τα νεκραστάσιμα δρώμενα- ομιλίες στα Επτάνησα με σατυρικό χαρακτήρα( τέτοια είναι το μουρτόριο-δηλαδή η κηδεία του κόντε Ρεστέλου και άλλα). Η συμπεριφορά αυτή, σχετίζεται με τα Ψυχοσάββατα που ξεκινούν, το Σάββατο της Απόκρεω. Εκτός από τις παραστάσεις αυτές, ο λαός σκηνοθετούσε και έργα της ανθρωπότητας με οικουμενική σημασία για τον Ελληνισμό και συγκεκριμένα, το έργο Ερωτόκριτος (ποτέ δεν έλλειπε από το έργο που στήνονταν σε υπαίθρια θέατρα, η αναπαράσταση του κονταροχτυπήματος). Ο Ερωτόκριτος, προστάτευε τη μνήμη του ελληνισμού των ανθρώπων από την δουλεία και την καταπίεση του κατακτητή.
Σιγά σιγά το κακό που οι χορευτές εξευμένιζαν, το κακό από το οποίο εξαγνίζονταν ο λαός τις διαβατήρια ημέρες στην αρχή του νέου έτους , μέσα από τον ανθρωπομορφισμό, γίνεται ο “καρνάβαλος”. Η προσωποποίηση του κακού όλο και πιο έντονη στο πέρασμα των γενεών, φέρνει τον άνθρωπο αντιμέτωπο με τους κανόνες του λαού. Όχι με την τις δυνατότητες της νοημοσύνης και της ψυχής απέναντι στο κακό. Επειδή οι δυνατότητες της νοημοσύνης περιορίστηκαν σε κανόνες, αυτό που πρέπει ο άνθρωπος να αντιμετωπίσει, πρέπει να είναι στα μέτρα του° το αδιανόητο, αυτό που άγγιζε η μάσκαρα μέσα από την σάτιρα και την ψυχική αναζήτηση της ουσίας της ανθρωπότητας, γίνεται ίδιο με τον άνθρωπο. Έτσι, η ουσία των εθίμων της Αποκριάς, υποβαθμίζεται.
Το κάψιμο του καρνάβαλου, που εξαγνίζει τον λαό από το κακό που αποδίδεται ανθρωπομορφικά αλλά και αποτυπώνει την κακία που εκδηλώνει ο άνθρωπος, -καρνάβαλος ,Πλατεία Μάρκου Βαμβακάρη στη Σύρο, https://go2syros.gr/to-kapsimo-tou-karnabalou-stin-plateia-markou-bambakari-sti-suro/
Είναι πολύ σημαντικό, να οριστεί το πλαίσιο της μασκαράς την περίοδο της Αποκριάς. Διότι μέσα από τα έθιμα της παράδοσης, στιγματίζονται στιγμές της ανθρωπότητας. Μέσα από την μνήμη, και την αναβίωση των εθίμων, θεμελιώνονται οι αξίες, ο πολιτισμός και η ταυτότητα μας. Ο άνθρωπος, όταν συμμετέχει ατομικά και συλλογικά προσφέροντας, μέσα από τα δρώμενα, τα τελετουργικά, τα έθιμα, εκπέμπει το στίγμα της μνήμης, του πολιτισμού που δεν πεθαίνει μέσα από τις αξίες. Αξίες που διαπλάθονται από τις ψυχές και εκφράζονται από τα μέσα που ο άνθρωπος δημιούργησε για τον πολιτισμό. Έτσι λοιπόν, οι ήχοι, τα χρώματα, τα βήματα, τα λόγια, ο χορός, η συνεστίαση και η προσφορά, γίνονται από την ψυχή προς την ανθρωπότητα, εκφράζοντας τα στίγματα της κληρονομιάς. Ο ιδιαίτερος πολιτισμός του Ελληνισμού, επειδή απευθύνεται στις ψυχές, στις αναζητήσεις του ανθρώπου, υπερβαίνει τον φόβο, την μοναξιά, την αδικία, όλα αυτά που εκπροσωπεί το περί κακού αίσθημα.
Η εθιμική συμπεριφορά στη μάσκαρα, αποτυπώνει μη ενδεικτικά την συνείδηση του Ελληνισμού, απέναντι στον λαογραφικό κύκλο. Αυτό συμβαίνει επειδή το χριστιανικό πλαίσιο, μαζί με την μνήμη του αρχαίου πολιτισμού, παρέχουν ψυχικά ερεθίσματα που μέσα από τα δρώμενα εκδηλώνουν ειδοποιά στοιχεία της ταυτότητας.
Τα έθιμα της Αποκριάς πηγάζουν από τον λαό, χωρίς να αποτελούν απλές εκφράσεις του τρόπου με τον οποίο κατανοεί και ερμηνεύει όσα δεν μπορεί να ελέγξει και να καταλάβει. Είναι πράξεις εξέλιξης των ανθρωπίνων σχέσεων σε διαχρονικούς δεσμούς, του έργου της ψυχής και της ανθρωπότητας στον πολιτισμό.
Χαραλαμπία Καρούσου Τσελέντη
Εστάλη στην ΟΔΥΣΣΕΙΑ, 21/2/2026 #ODUSSEIA #ODYSSEIA
Οι Μπούλες, μασκαρεμένοι με την παραδοσιακή φορεσιά, με πολύχρωμα μαντήλια,, μάσκες ζωγραφισμένες και φλουριά έν είδη πανοπλίας. Shutterstock- travel.gr